Định vị bản sắc Việt Nam trong dòng chảy sáng tạo đương đại

Đây là vấn đề đáng chú ý được đặt ra tại Hội thảo Thông báo văn hóa 2026 với chủ đề "Giao lưu và tiếp biến văn hóa ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập", do Viện Nghiên cứu Văn hóa (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức vừa qua tại Hà Nội.

Bản sắc trong những thực hành văn hóa mới

Sự phát triển của nghệ thuật đương đại, công nghệ số và những hình thức giao lưu văn hóa đang làm thay đổi cách thức các giá trị truyền thống được tiếp nhận, thực hành và lan tỏa.

Theo đó, những chất liệu vốn gắn với đời sống của một cộng đồng có thể được chuyển hóa thành tác phẩm nghệ thuật, nội dung truyền thông hoặc sản phẩm phục vụ nhu cầu trải nghiệm. Từ đây, các giá trị văn hóa được đặt trong những quan hệ xã hội mới, với sự tham gia của nhiều chủ thể có cách nhìn nhận và mục đích khác nhau.

Quang cảnh hội thảo

Quá trình này mở rộng khả năng sáng tạo, nhưng cũng làm xuất hiện những cách hiểu khác nhau về tính nguyên bản, giá trị truyền thống và quyền đại diện văn hóa. Những trường hợp được đề cập tại hội thảo cho thấy bản sắc không đơn thuần được lưu giữ trong các hình thức có sẵn, mà tiếp tục được kiến tạo, diễn giải ngay trong đời sống đương đại.

Một ví dụ điển hình, theo nghiên cứu của TS Đinh Mỹ Linh và TS Đặng Thị Diệu Trang (Viện Nghiên cứu Văn hóa), sự phát triển của truyền thông kỹ thuật số đang mở rộng các hình thức tiếp xúc, tiếp nhận và tái diễn giải văn hóa ẩm thực trong bối cảnh hội nhập.

Trước đây, giao lưu ẩm thực thường gắn với di cư, du lịch, hoạt động thương mại và sự tiếp xúc trực tiếp giữa những cộng đồng. Trong môi trường số, các công thức nấu ăn, hình ảnh, video trải nghiệm, chương trình livestream và những cuộc thảo luận trực tuyến tạo điều kiện để các yếu tố văn hóa ẩm thực được lưu chuyển giữa những cộng đồng có nền văn hóa khác nhau mà không nhất thiết phải có sự tiếp xúc trực tiếp.

Nhóm chuyên gia tiếp cận hiện tượng này qua khái niệm "tiếp biến văn hóa từ xa", trong đó những thực hành, biểu đạt, tri thức, biểu tượng và giá trị liên quan đến ẩm thực được sáng tạo, lưu thông, tiếp nhận và tái diễn giải thông qua các nền tảng truyền thông kỹ thuật số.

Không gian số đồng thời làm thay đổi vai trò của người tham gia hoạt động văn hóa. Việc giới thiệu tri thức ẩm thực không còn chỉ thuộc về các đầu bếp hay chuyên gia. Người dùng mạng xã hội có thể chia sẻ công thức, kinh nghiệm nấu nướng, giới thiệu món ăn và tham gia đánh giá, qua đó ảnh hưởng đến sự lựa chọn và xu hướng tiêu dùng.

Đáng chú ý, sự tiếp biến còn thể hiện trong việc điều chỉnh công thức và phương thức chế biến món ăn khi các chủ thể di chuyển giữa những môi trường văn hóa khác nhau. Chẳng hạn, người Việt Nam dạy nấu ăn tại nước ngoài, phải thay đổi nguyên liệu và cách chế biến để phù hợp với điều kiện địa phương nhưng vẫn cố gắng duy trì những đặc trưng của món ăn Việt Nam.

Cảnh khai mạc Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần thứ hai năm 2026

Thực tiễn này cho thấy tính nguyên bản không phải lúc nào cũng được xác định bằng việc giữ nguyên mọi thành phần của món ăn. Quá trình điều chỉnh nguyên liệu, khẩu vị và cách chế biến có thể tạo ra những phiên bản mới, đồng thời tiếp tục duy trì mối liên hệ với văn hóa nguồn gốc. Sự lai ghép văn hóa vì thế vừa phản ánh khả năng thích nghi, vừa đặt ra yêu cầu nhận diện những giá trị được kế thừa trong các hình thức biểu đạt mới.

Không gian số cũng mở rộng khả năng khai thác giá trị kinh tế của ẩm thực. Những video trải nghiệm, hoạt động giới thiệu đặc sản, kinh doanh trực tuyến hay các chương trình phát sóng trực tiếp có thể đưa món ăn vượt khỏi phạm vi tiêu dùng tại chỗ, trở thành phương tiện quảng bá văn hóa và điểm đến.

Tuy nhiên, giá trị của quá trình này không chỉ được xác định qua khả năng tạo doanh thu hoặc mức độ phổ biến của một sản phẩm. TS Đinh Mỹ Linh nhấn mạnh: "Mỗi món ăn trở thành điểm khởi đầu cho câu chuyện rộng hơn về văn hóa và ký ức của một vùng đất". Qua những câu chuyện được chia sẻ và tiếp nhận, ẩm thực còn gắn với niềm tự hào địa phương, dấu hiệu nhận diện cộng đồng và những biểu đạt về bản sắc dân tộc trong giao lưu quốc tế.

Nhận diện bản sắc trong quá trình tiếp biến văn hóa

Những trường hợp thực tiễn đặt ra yêu cầu nhìn nhận sâu hơn về bản chất của giao lưu và tiếp biến văn hóa. Trong điều kiện toàn cầu hóa, các nền văn hóa không tồn tại như những thực thể biệt lập, chỉ thay đổi khi tiếp xúc với các yếu tố bên ngoài. Sự hình thành và phát triển của bản sắc diễn ra trong những mối quan hệ lịch sử, xã hội đan xen, với sự tham gia của nhiều cộng đồng và chủ thể khác nhau.

Tại hội thảo, PGS-TS Phạm Quỳnh Phương (Trưởng Khoa Công nghiệp văn hóa và di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN) cho rằng, cần tiếp tục xem xét chính những khái niệm đang được sử dụng để nghiên cứu, lý giải các hiện tượng văn hóa như bản sắc, truyền thống, tinh hoa, giao lưu và tiếp biến.

Theo chuyên gia, cách hình dung những cộng đồng văn hóa như các đơn vị có ranh giới ổn định, chỉ tiếp xúc với nhau ở những thời điểm nhất định, chưa phản ánh đầy đủ tính phức tạp của lịch sử. Trên thực tế, các cộng đồng luôn tồn tại trong những mạng lưới quan hệ chồng chéo. Những giá trị được nhận diện là truyền thống hoặc bản sắc cũng trải qua quá trình lựa chọn, kiến tạo và tái diễn giải trong những điều kiện lịch sử, xã hội cụ thể.

Từ cách tiếp cận này, giao lưu và tiếp biến văn hóa không nên chỉ được mô tả theo một tiến trình tuyến tính, trong đó các yếu tố bên ngoài được tiếp nhận, bản địa hóa rồi trở thành bộ phận của bản sắc dân tộc. Bản thân những yếu tố được xem là bản địa cũng đã được hình thành và biến đổi qua nhiều lớp tương tác trước đó.

Nhiều chuyên gia tại hội thảo cũng cho rằng việc xác định bản sắc, tính nguyên bản và giá trị truyền thống không thể tách khỏi vai trò của cộng đồng. Tuy nhiên, cộng đồng không phải một chủ thể đồng nhất về nhận thức và quan điểm. Ngay trong cùng một cộng đồng có thể tồn tại những cách đánh giá khác nhau đối với một biểu tượng, thực hành hoặc sản phẩm văn hóa.

Sự không đồng thuận vì thế không nhất thiết thể hiện mâu thuẫn giữa bảo tồn và sáng tạo. Trong nhiều trường hợp, đó còn là biểu hiện của những cách diễn giải khác nhau về truyền thống, cùng những yêu cầu xác lập tính chính đáng và thẩm quyền đại diện văn hóa.

Phở là món ăn quen thuộc, phổ biến và là một di sản ẩm thực đặc sắc. Trong ảnh: Festival phở với chủ đề "Tinh hoa phở Việt - Di sản trong kỷ nguyên số"

Đáng chú ý, sự phát triển của không gian số tiếp tục làm thay đổi quan hệ giữa các chủ thể tham gia quá trình tiếp biến. TS Phạm Đặng Xuân Hương (Viện Nghiên cứu văn hóa) nhấn mạnh: "Ý nghĩa của không gian số không chỉ nằm ở việc mở rộng phạm vi và tốc độ lưu chuyển các biểu đạt văn hóa, mà quan trọng hơn, ở khả năng làm biến đổi quan hệ giữa các chủ thể tham gia quá trình tiếp biến văn hóa".

Ở đây, việc mở rộng cơ hội diễn giải, phản biện và tái sáng tạo trên nền tảng số góp phần định hình lại tương quan giữa chủ thể sáng tạo với cộng đồng có văn hóa được trình hiện. Tuy nhiên, quá trình này không xóa bỏ hoàn toàn những bất bình đẳng về thẩm quyền và khả năng lên tiếng. Mức độ lan truyền của một quan điểm cũng không mặc nhiên phản ánh tính đại diện hay sự đồng thuận của toàn bộ cộng đồng.

Những vấn đề này có ý nghĩa trực tiếp đối với yêu cầu phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, đặc biệt khi đặt trong định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Nghị quyết 80-NQ/TW xác định phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân, trong đó Nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu xử lý hài hòa các mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển, đời sống thực và không gian số. Những định hướng này đặt ra yêu cầu tiếp cận bản sắc văn hóa trong mối quan hệ giữa kế thừa truyền thống và phát triển các hình thức sáng tạo phù hợp với điều kiện mới.

Định vị bản sắc Việt Nam trong dòng chảy sáng tạo đương đại vì thế đòi hỏi sự kết hợp giữa kế thừa truyền thống, tiếp nhận có chọn lọc và sáng tạo có trách nhiệm, trên cơ sở tôn trọng vai trò của các chủ thể văn hóa. Đây cũng là nền tảng để tiếp tục làm giàu bản sắc dân tộc, khẳng định vị thế văn hóa Việt Nam trong quá trình hội nhập.