Đô thị thông minh: Không phải cuộc đua công nghệ, mà là đổi mới quản trị
Đô thị thông minh không chỉ là câu chuyện đầu tư công nghệ mà cốt lõi là đổi mới phương thức quản trị, lấy dữ liệu làm nền tảng và người dân làm trung tâm. Để chuyển từ ứng dụng công nghệ riêng lẻ sang quản trị đô thị chủ động, hiệu quả, các địa phương cần tháo gỡ những điểm nghẽn về dữ liệu, hạ tầng, thể chế và năng lực thực thi.

Ảnh minh họa (Nguồn: baochinhphu.vn)
Lấy dữ liệu làm nền tảng
Đô thị hóa nhanh, biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững tạo sức ép lên quản lý đô thị hiện nay. Vì vậy, phát triển đô thị thông minh không chỉ là đầu tư công nghệ, mà đòi hỏi đổi mới quản trị, lấy dữ liệu làm nền tảng và người dân làm trung tâm.
Theo ông Lê Hoàng Trung, Phó cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng), đô thị hóa gây áp lực lên hạ tầng, giao thông, môi trường, nhà ở và dịch vụ. Biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, chuyển đổi xanh và công nghệ khiến quản lý đô thị phức tạp.
Các địa phương cần thay đổi tư duy, đô thị không thể chỉ dựa vào mở rộng hạ tầng, tăng nhân lực hay biện pháp truyền thống, mà phải nâng cao năng lực nhận diện, phân tích, dự báo và xử lý vấn đề. Dữ liệu trở thành nguồn lực, nền tảng cho quản trị đô thị.
Trước đây, quyết định quản lý thường dựa vào báo cáo định kỳ, thông tin phân tán và kinh nghiệm. Công nghệ số giúp cơ quan chức năng theo dõi đô thị toàn diện hơn. Dữ liệu hỗ trợ quản lý quy hoạch, đầu tư xây dựng, hạ tầng, giao thông, môi trường và dịch vụ công, qua đó nâng cao chất lượng quyết định, tối ưu nguồn lực, cải thiện phục vụ người dân, doanh nghiệp.
Định hướng này được thể hiện rõ trong các chủ trương quan trọng của Đảng và Nhà nước. Nghị quyết số 06-NQ/TW của Bộ Chính trị định hướng quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển đô thị Việt Nam bền vững đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công tác quản lý. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực đột phá. Cụ thể hóa các định hướng này, Chính phủ ban hành Nghị định số 269/2025/NĐ-CP về phát triển đô thị thông minh. Ngày 05/11/2026, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định số 2116/QĐ-TTg về định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035, tạo cơ sở thống nhất trong phối hợp và tổ chức triển khai.
Theo ông Lê Hoàng Trung, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra yêu cầu phân định trách nhiệm, tổ chức quản lý và phối hợp. Theo ông Trung, đây là cơ hội đổi mới quản trị, nâng cao hiệu lực quản lý và chất lượng phục vụ. Điều quan trọng là chuyển từ định hướng sang hành động, từ đầu tư công nghệ riêng lẻ sang giải quyết vấn đề thực tiễn tại từng địa phương.
Nhiều địa phương đã xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển hạ tầng số, trung tâm điều hành thông minh và ứng dụng quản lý giao thông, môi trường, dịch vụ công, tương tác với người dân. Kết quả tạo tiền đề cho chuyển đổi số và hiện đại hóa đô thị.
Tuy nhiên, dữ liệu còn phân tán, chưa chuẩn hóa đồng bộ, gây khó khăn cho kết nối, chia sẻ và khai thác. Một số hệ thống công nghệ được đầu tư riêng lẻ theo lĩnh vực, dự án, thiếu tích hợp, chưa hình thành nền tảng dữ liệu chung.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn và bản sao số đô thị còn vướng dữ liệu đầu vào, hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và năng lực vận hành. Cơ chế phối hợp, phân định trách nhiệm, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan cũng cần hoàn thiện.
Những hạn chế cho thấy thách thức không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở thể chế, dữ liệu, tổ chức quản trị và năng lực thực thi. Mỗi địa phương cần xác định vấn đề ưu tiên, dữ liệu cần thiết, đơn vị vận hành và tiêu chí đánh giá. Đô thị thông minh phải xuất phát từ nhu cầu thực tế, không phải từ lựa chọn thiết bị, phần mềm.
Khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả, công nghệ hỗ trợ chính quyền quyết định chính xác, sử dụng nguồn lực hợp lý, nâng cao chất lượng sống. Đó là nền tảng để đô thị thông minh trở thành phương thức quản trị thực chất.
Công nghệ phải giải quyết vẫn đề của người dân
Nhấn mạnh yêu cầu phát triển đô thị thông minh từ góc độ trải nghiệm thực tế, ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Quan hệ Chính phủ Huawei Việt Nam cho rằng, người dân đánh giá mức độ thông minh của một thành phố thông qua những vấn đề gần gũi như ùn tắc giao thông, ngập úng hay thủ tục hành chính kéo dài, chứ không phải số lượng camera hoặc màn hình được lắp đặt.
Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, một đô thị chỉ thực sự thông minh khi hội đủ ba năng lực nền tảng, được xây dựng và vận hành như một hệ thống thống nhất, gồm hạ tầng số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI).
Trong đó, hạ tầng số dùng chung là điều kiện tiên quyết để triển khai đô thị thông minh trên quy mô lớn. Nếu mỗi ngành, mỗi địa phương sử dụng một hệ thống riêng biệt, thiếu khả năng kết nối, việc chia sẻ thông tin và phối hợp xử lý vấn đề sẽ khó đạt hiệu quả. Vì vậy, cần chú trọng xây dựng hạ tầng có khả năng liên thông, tạo nền móng cho các dịch vụ và ứng dụng dùng chung.
Đối với dữ liệu, ông Nguyễn Anh Tuấn cho rằng, giá trị không nằm ở việc sở hữu thật nhiều dữ liệu, mà ở khả năng liên kết, phân tích và khai thác dữ liệu để tạo ra thông tin hữu ích cho công tác điều hành. Khi các nguồn dữ liệu được kết nối, chính quyền có thể nhìn nhận vấn đề toàn diện hơn, thay vì xử lý từng sự việc theo cách riêng lẻ.
Đáng chú ý, AI có thể đưa hoạt động quản lý đô thị từ trạng thái quan sát sang hiểu và dự báo, từ quản trị phản ứng sang quản trị chủ động. Công nghệ này giúp cơ quan chức năng phát hiện sớm nguy cơ, rút ngắn thời gian phân tích và có thêm căn cứ để đưa ra quyết định.
Tuy nhiên, ông Nguyễn Anh Tuấn lưu ý, AI không thể thay thế người quản lý thành phố. Công nghệ chỉ hỗ trợ chính quyền nhìn thấy vấn đề sớm hơn, hiểu nhanh hơn và ra quyết định dựa trên dữ liệu tốt hơn. Việc ứng dụng AI cần gắn với quyền quyết định của cơ quan quản lý, đồng thời bảo đảm an toàn thông tin, quyền riêng tư và cơ chế quản trị AI phù hợp.
Ở góc độ kiến trúc công nghệ, ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) chia sẻ, kiến trúc ICT đô thị thông minh cấp tỉnh cần được tổ chức thành nhiều lớp, gồm nghiệp vụ đô thị thông minh, lớp tri thức, dịch vụ nền tảng, bản sao số đô thị và trung tâm điều hành thông minh (IOC). Cách tiếp cận này hướng tới sự kết nối giữa các thành phần, bảo đảm công nghệ phục vụ xuyên suốt hoạt động quản lý, thay vì hình thành những hệ thống độc lập.
Trong khi đó, ông Kiều Việt Cường, Quyền Trưởng đại diện UN-Habitat Việt Nam cho rằng, khi cơ sở dữ liệu và các nền tảng dùng chung từng bước được hình thành, vấn đề quan trọng tiếp theo là tổ chức khai thác hiệu quả. Dữ liệu cần giúp chính quyền nhận diện chính xác nhu cầu, xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, phối hợp cung cấp dịch vụ và đánh giá kết quả thực hiện.
Theo ông Kiều Việt Cường, dữ liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong một quy trình quản trị có mục tiêu rõ ràng, có cơ chế xem xét phương án, xác định trách nhiệm thực hiện và khả năng điều chỉnh dựa trên kết quả. Công nghệ phải đồng hành với việc khai thác dữ liệu và tổ chức thực thi, chứ không thể đứng độc lập như một mục tiêu đầu tư.
Đặc biệt, phát triển đô thị thông minh cần lấy con người làm trung tâm. Hiệu quả không chỉ được đo bằng mức cải thiện chung của toàn đô thị, mà còn phải xem xét cách thức phân bổ lợi ích giữa các địa bàn, nhóm cư dân, nhất là những cộng đồng yếu thế.


