Biến rác thải điện tử thành vàng: Số hóa quản lý, kéo dài vòng đời sản phẩm
Rác thải điện tử bản chất là "vàng," song nếu không được thu gom, tái sử dụng và xử lý đúng cách, dòng chất thải này sẽ gây lãng phí tài nguyên, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm, ảnh hưởng đến sức khỏe.

Quy trình xử lý pin, ắc quy. (Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN)
Một chiếc điện thoại bị thay thế, một chiếc máy tính hết vòng đời, một thiết bị sản xuất được nâng cấp hay một linh kiện không còn sử dụng, đều có thể trở thành một phần của dòng rác điện tử. Nếu không được thu gom, tái sử dụng và xử lý đúng cách, dòng chất thải này sẽ gây lãng phí tài nguyên, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm và ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Đáng chú ý, người lao động đang đứng ở nhiều mắt xích của dòng chảy này.
Vì vậy, chuyển đổi số cần song hành với chuyển đổi xanh, để mỗi sản phẩm được sử dụng lâu hơn, được kiểm soát minh bạch và giá trị tài nguyên không bị bỏ phí. Đây cũng là bài toán cần được giải quyết trong quá trình hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, đang được Quốc hội thảo luận, dự kiến thông qua trong tháng 11/2026.
Đằng sau những thiết bị bị vứt bỏ
Gần 10 năm gắn bó với công việc vệ sinh môi trường, anh Phạm Văn Tâm, công nhân Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Môi trường Đô thị Hà Nội (URENCO), cho biết đã không ít lần đối mặt với những loại chất thải tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Trong đó, rác thải điện tử là một trong những nỗi lo thường trực bởi nhiều thiết bị, linh kiện bị vứt bỏ, đổ trộm, khiến công nhân thu gom phải trực tiếp tiếp xúc với các thành phần nguy hại.
“Trong quá trình thu gom rác thải, chúng tôi gặp rất nhiều khó khăn, nhất là với rác thải điện tử nguy hại. Trước đây, có nơi, người ta tự phát. Chúng tôi đi thu gom, không chỉ vất vả mà có những lúc còn lo ảnh hưởng tới sức khỏe. Dù vậy, chúng tôi vẫn luôn cố gắng để thu gom, dọn dẹp đảm bảo vệ sinh, vì môi trường xanh, sạch, đẹp cho Thủ đô,” anh Tâm chia sẻ.
Ở một mắt xích khác của dòng chảy chất thải, bà Trịnh Thị Huynh, người dân gắn bó với nghề thu hồi dây, lõi từ rác thải điện tử cũ tại thôn Quan Độ, xã Văn Môn, thành phố Bắc Ninh, cũng đã gắn bó với công việc này vài chục năm. Vì có nhiều loại rác thải điện tử nguy hại, nên hằng ngày, bà phải đeo găng tay, khẩu trang để hạn chế bụi bẩn xâm nhập cơ thể.
Những câu chuyện ấy cho thấy một thực tế, phía sau những thiết bị điện tử tưởng chừng đã hết giá trị sử dụng là cả một dòng vật liệu vừa có khả năng tái sinh, vừa tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm. Nếu không được thu gom, phân loại và xử lý đúng quy trình, những giá trị có thể thu hồi sẽ trở thành gánh nặng môi trường, còn người lao động trực tiếp tiếp xúc với chất thải phải đối mặt với nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe.

Ông Hồ Kiên Trung - Phó Cục trưởng Cục Môi trường. (Ảnh: BLĐ/Vietnam+)
Chia sẻ tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường năm 2026, với chủ đề “Xanh hóa chuyển đổi số – Số hóa chuyển đổi xanh: Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép” diễn ra chiều 17/11, ông Hồ Kiên Trung - Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số khiến các thiết bị điện, điện tử ngày càng được sử dụng rộng rãi.
Cùng với đó, xu hướng thường xuyên nâng cấp, thay thế thiết bị làm gia tăng nhanh lượng chất thải điện tử. "Đây là dòng chất thải chứa nhiều vật liệu có giá trị nhưng cũng tiềm ẩn các thành phần nguy hại, phải được thu gom, tái sử dụng, tái chế, xử lý an toàn," ông Trung nhấn mạnh.
Năm 2022, Việt Nam phát sinh khoảng 516.000 tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người; trong đó thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn.
Theo số liệu thống kê, năm 2022, Việt Nam phát sinh khoảng 516.000 tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người (tăng hơn 4 lần so với mức 116.000 tấn năm 2014).
Trong số đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105.000 tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85.000 tấn. Quy mô này cho thấy áp lực đáng kể đối với hệ thống thu gom, phân loại, tái chế và xử lý trong nước.
Đáng chú ý, chất thải điện tử không đơn thuần là những món đồ cũ bị bỏ đi. Bên trong chúng có đồng, nhôm, vàng và nhiều linh kiện, vật liệu có khả năng thu hồi. Tuy nhiên, mạng lưới thu gom chính thức chưa đồng bộ, việc phân loại tại nguồn chưa phổ biến, trong khi một bộ phận chất thải vẫn được tháo dỡ, xử lý qua các kênh phi chính thức.
Nguy cơ càng lớn khi chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi và các hợp chất brom chống cháy. "Nếu bị tháo dỡ, xử lý không đúng quy trình, các thành phần này có thể phát tán vào không khí, đất và nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng," ông Trung lưu ý.

Thách thức khi thu gom rác thải điện tử. (Ảnh: BLĐ/Vietnam+)
Chuyển đổi số để không bỏ phí tài nguyên
Nghịch lý môi trường là quá trình số hóa vốn thường được xem là "phi vật chất" và thân thiện với môi trường, song quá trình vận hành thực tế lại tiêu thụ lượng điện năng, nước ngọt và khoáng sản đáng kể, đồng thời phát sinh rác thải điện tử với khối lượng ngày càng lớn.
Theo Phó Giáo sư - Tiến sỹ Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây và Internet vạn vật (IoT) đang thúc đẩy nhu cầu nâng cấp phần cứng, thay thế máy chủ và thiết bị công nghệ. Vì vậy, nếu chỉ tập trung vào hiệu quả kinh tế của chuyển đổi số mà bỏ qua vòng đời thiết bị, những thành tựu công nghệ có thể kéo theo một dấu chân sinh thái ngày càng lớn.
Với tinh thần đó, ông Thọ nhấn mạnh cần tiếp cận tác động môi trường của AI trên toàn bộ vòng đời, từ khai thác nguyên liệu, chế tạo phần cứng, xây dựng hạ tầng, vận hành trung tâm dữ liệu đến xử lý thiết bị thải bỏ.
“Trong đó, quản trị vòng đời phần cứng theo hướng tuần hoàn và thực hiện nghiêm trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) là một trong những trụ cột quan trọng,” Phó Giáo sư - Tiến sỹ Nguyễn Đình Thọ nói.
Thực tế, Việt Nam cũng đã có bước tiến trong hoàn thiện chính sách khi quy định trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu tại các Nghị định số 08/2022/NĐ-CP, 05/2025/NĐ-CP và 110/2026/NĐ-CP. Đối với sản phẩm điện, điện tử, trách nhiệm tái chế được áp dụng từ ngày 1/1/2025 đối với các sản phẩm sản xuất, nhập khẩu đưa ra thị trường Việt Nam.

Phó Giáo sư - Tiến sỹ Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường. (Ảnh: BLĐ/Vietnam+)
Tuy nhiên, để EPR thực sự trở thành động lực của kinh tế tuần hoàn, nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng yêu cầu không chỉ dừng ở việc doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ tái chế. Quan trọng hơn là phải hình thành được chuỗi thu hồi, tái sử dụng và tái chế minh bạch, có khả năng kiểm tra, giám sát.
Nhấn mạnh rác thải điện tử bản chất là “vàng,” đại diện lãnh đạo Cục trưởng Cục Môi trường cho rằng cần đẩy mạnh ứng dụng mã định danh, mã QR, cơ sở dữ liệu và nền tảng số để theo dõi, truy xuất nguồn gốc thiết bị từ khi đưa ra thị trường đến khi được thu hồi, tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý.
Trong đó, dữ liệu cần được kết nối, chia sẻ giữa cơ quan quản lý, nhà sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế, qua đó kiểm soát toàn bộ dòng vật liệu và nâng cao hiệu quả thu hồi tài nguyên. Cùng với đó, doanh nghiệp cần được khuyến khích thiết kế sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, nâng cấp, tháo dỡ và tái chế; hạn chế thành phần nguy hại, tăng sử dụng vật liệu tái chế.
Đối với người tiêu dùng cũng cần thay đổi thói quen, ưu tiên sửa chữa, tái sử dụng thay vì nhanh chóng thay mới thiết bị, đồng thời chuyển giao sản phẩm hết nhu cầu sử dụng đến các điểm thu hồi phù hợp.
Những yêu cầu trên cũng chính là cách biến rác thải điện tử thành nguồn tài nguyên thứ cấp, qua đó kéo dài thời gian sử dụng sản phẩm, giảm nhu cầu khai thác nguyên liệu mới và thu hồi tối đa giá trị còn lại của thiết bị.

Công nhân vệ sinh môi trường. (Ảnh: BLĐ/Vietnam+)
Hoàn thiện thể chế, bảo vệ người lao động trong chuyển đổi kép
Để những định hướng trên đi vào thực tiễn, việc hoàn thiện chính sách pháp luật có ý nghĩa quan trọng. Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đang được Quốc hội thảo luận, dự kiến thông qua trong tháng 11/2026, đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo cơ sở thúc đẩy quản lý chất thải theo hướng hiện đại, tuần hoàn, dựa trên dữ liệu.
Trong đó, quản lý chất thải điện tử cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với toàn bộ vòng đời sản phẩm, thay vì chỉ tập trung vào khâu thu gom, xử lý khi thiết bị đã trở thành chất thải. Trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu cần được thực hiện thực chất; hệ thống thu hồi, tái chế chính thức cần được mở rộng; ứng dụng công nghệ số phải trở thành công cụ kiểm soát dòng vật liệu, bảo đảm minh bạch và nâng cao hiệu quả giám sát.
Bên cạnh đó, cần đầu tư công nghệ tái chế tự động, khép kín, nâng cao khả năng thu hồi kim loại, linh kiện có giá trị, đồng thời hạn chế phát sinh chất thải thứ cấp. Người lao động tại các khâu thu gom, phân loại, tháo dỡ và tái chế phải được đào tạo nhận diện chất nguy hại, trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ và bảo đảm điều kiện làm việc an toàn.
Theo bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó Ban Quan hệ Lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, người lao động vừa là lực lượng thực hiện, vừa là đối tượng chịu tác động trực tiếp của quá trình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Do đó, cùng với yêu cầu nâng cao kỹ năng số, kỹ năng xanh, cần quan tâm đào tạo lại, chuyển đổi nghề nghiệp và bảo đảm quyền lợi của người lao động.
Bà Ngân cũng bày tỏ mong muốn chuyển đổi kép không trở thành một cuộc chạy đua mà ở đó người lao động phải cố gắng theo kịp công nghệ bằng mọi giá, mà phải là hành trình phát triển trong đó công nghệ phục vụ con người, người lao động được tạo điều kiện và được hưởng lợi từ sự phát triển.

Đẩy mạnh tái chế rác thải. (Ảnh: PV/Vietnam+)
“Sẽ không có chuyển đổi xanh bền vững nếu thiếu những việc làm bền vững. Không có chuyển đổi số thành công nếu người lao động không được làm chủ công nghệ. Và không có chuyển đổi công bằng nếu người lao động không được tham gia, bảo vệ và thụ hưởng thành quả phát triển,” bà Ngân nói.
Từ câu chuyện của những công nhân vệ sinh môi trường đến yêu cầu quản trị dòng chất thải bằng công nghệ số, có thể thấy chuyển đổi xanh không thể chỉ bắt đầu khi sản phẩm trở thành rác thải. Nó phải được tính toán ngay từ khâu thiết kế, sản xuất, phân phối, sử dụng cho đến thu hồi và tái chế.
Muốn biến rác thải điện tử thành “vàng,” không thể chỉ trông chờ vào công nghệ tái chế ở khâu cuối, mà cần hệ sinh thái tuần hoàn với trách nhiệm rõ ràng.
Một thiết bị được sửa chữa để tiếp tục sử dụng, một linh kiện được thu hồi để tái tạo giá trị, một dòng vật liệu được truy xuất minh bạch đều góp phần giảm áp lực lên tài nguyên và môi trường.
Vì vậy, muốn biến rác thải điện tử thành “vàng,” không thể chỉ trông chờ vào công nghệ tái chế ở khâu cuối cùng, mà cần một hệ sinh thái tuần hoàn với trách nhiệm rõ ràng, dữ liệu xuyên suốt và sự tham gia của cả doanh nghiệp, người tiêu dùng lẫn người lao động.
Đó cũng là thước đo quan trọng của chuyển đổi kép: Không chỉ tạo ra nhiều giá trị hơn từ công nghệ, mà còn phải giữ được giá trị của tài nguyên lâu hơn, giảm thiểu chất thải và bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong hành trình phát triển xanh./.

Cần ưu tiên đầu tư hạ tầng xử lý rác thải. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

