Đô thị vận hành tốt hay không, khác nhau ở đâu?

Thực tế đó cho thấy, vấn đề không chỉ nằm ở tiềm năng hay chính sách trên giấy, mà cốt lõi ở cách đô thị được vận hành trong thực tiễn. Khi đô thị ngày càng trở thành không gian tạo ra phần lớn giá trị kinh tế và nguồn thu ngân sách, câu hỏi “đô thị vận hành tốt hay không” không còn là câu chuyện nội bộ của từng địa phương, mà tác động trực tiếp tới tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Đô thị – nơi gánh phần lớn tăng trưởng và nguồn thu

Ở nhiều quốc gia, đô thị là trung tâm của sản xuất, dịch vụ, đổi mới sáng tạo và tiêu dùng. Tại Việt Nam, các đô thị lớn và vừa đang đóng góp tỷ trọng cao cho ngân sách thông qua thuế doanh nghiệp, thuế thu nhập, hoạt động thương mại – dịch vụ, logistics và giá trị đất đai gắn với hạ tầng.

Một đô thị vận hành hiệu quả sẽ tạo việc làm, thu hút đầu tư, nâng cao năng suất lao động và tạo hiệu ứng lan tỏa cho vùng lân cận. Ngược lại, đô thị vận hành kém sẽ làm phát sinh những chi phí xã hội lớn như ùn tắc giao thông, ngập úng, chi phí logistics cao, thủ tục hành chính kéo dài, môi trường sống suy giảm. Những chi phí này không phải lúc nào cũng thể hiện rõ trong các báo cáo, nhưng người dân và doanh nghiệp lại cảm nhận rất rõ trong đời sống hằng ngày.

Thủ tục giấy tờ – “lực cản” rõ nhất đối với phát triển

Trong thực tế, trở ngại lớn nhất mà doanh nghiệp và người dân thường nhắc tới không phải là thiếu chính sách, mà là thủ tục hành chính rườm rà, thiếu nhất quán và tình trạng nhũng nhiễu. Một dự án đầu tư bị kéo dài thêm vài tháng đồng nghĩa với vốn bị “chôn”, cơ hội thị trường trôi qua, việc làm không được tạo ra và ngân sách không có nguồn thu.

Ở nhiều địa phương, cải cách thủ tục hành chính đã được đặt ra trong nhiều năm, song hiệu quả thực hiện lại rất khác nhau. Cùng một quy định pháp luật, có nơi giải quyết đúng hạn, minh bạch; có nơi lại phát sinh tình trạng “xin ý kiến vòng quanh”. Sự khác biệt này không xuất phát từ luật, mà từ kỷ luật thực thi và cách tổ chức bộ máy. Khi thủ tục vẫn là rào cản, mọi chiến lược phát triển đô thị khó có thể đi vào cuộc sống.

Đánh giá đô thị bằng kết quả, không bằng cảm giác

Muốn biết một đô thị vận hành tốt hay không, cần nhìn vào các chỉ số đo lường cụ thể, thay vì đánh giá cảm tính.

Thứ nhất là hạ tầng đô thị: tình trạng giao thông có được cải thiện hay không, mức độ ùn tắc, khả năng kết nối vùng và thời gian di chuyển trong giờ cao điểm.

Thứ hai là kinh tế và tài chính địa phương: tốc độ tăng trưởng GRDP, cơ cấu kinh tế, số lượng doanh nghiệp hoạt động thực chất, cũng như mức độ bền vững của nguồn thu ngân sách, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào đất đai.

Thứ ba là chất lượng sống: giáo dục, y tế, môi trường và không gian công cộng – những yếu tố quyết định một đô thị có thực sự “đáng sống” hay không.

Thứ tư là nguồn nhân lực: hệ thống giáo dục – đào tạo, khả năng thu hút và giữ chân lao động có kỹ năng.

Những chỉ số này phản ánh khá đầy đủ năng lực quản trị và vận hành đô thị trong thực tiễn.

Nhìn ra khu vực: các nước làm gì khác?

Nhật Bản: phát triển đô thị xoay quanh giao thông công cộng

Nhật Bản là ví dụ điển hình cho việc sử dụng giao thông công cộng làm trục xương sống của phát triển đô thị. Các tuyến đường sắt không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn gắn chặt với phát triển nhà ở, thương mại và dịch vụ xung quanh nhà ga. Nhờ đó, dù mật độ dân cư cao, các đô thị lớn của Nhật Bản vẫn vận hành hiệu quả, chi phí logistics thấp và thời gian di chuyển được kiểm soát.

Hàn Quốc: tái cấu trúc đô thị gắn với chất lượng sống

Hàn Quốc cho thấy cách tái cấu trúc không gian đô thị nhằm nâng cao chất lượng sống và tạo giá trị kinh tế. Việc cải tạo các khu trung tâm, đầu tư vào không gian công cộng và hạ tầng môi trường không chỉ mang tính “làm đẹp” đô thị, mà còn kéo theo giá trị bất động sản, dịch vụ và sức hấp dẫn tổng thể của thành phố.

Trung Quốc: Vũ Hán – đô thị nội địa làm động lực vùng

Một ví dụ đáng chú ý là Vũ Hán – trung tâm kinh tế và giao thông của miền Trung Trung Quốc, với dân số khoảng 13,7 triệu người, nằm tại điểm giao của Trường Giang và Hán Thủy. Trước năm 2019, Vũ Hán duy trì tăng trưởng GDP khoảng 7-8% mỗi năm. Sau giai đoạn phục hồi, kinh tế thành phố tiếp tục tăng trưởng quanh mức 6%, tập trung vào công nghiệp công nghệ cao, giáo dục, nghiên cứu, dịch vụ và logistics. Hệ thống Wuhan Metro đã vượt 500 km, thuộc nhóm lớn nhất thế giới, giúp kết nối không gian đô thị và biến hạ tầng thành năng suất kinh tế.

Trở lại Việt Nam: khác nhau ở khâu vận hành

Ở Việt Nam, quy hoạch và chính sách không thiếu, nhưng khoảng cách giữa văn bản và thực tế vẫn còn lớn. Khoảng cách đó nằm ở khâu tổ chức thực hiện: thủ tục có rõ ràng, minh bạch hay không; hạ tầng có được đầu tư đúng trọng tâm; chất lượng sống của người dân có thực sự được cải thiện.

Nếu thủ tục hành chính vẫn gây khó cho người dân và doanh nghiệp, hạ tầng chậm được nâng cấp, môi trường sống xuống cấp, thì dù các con số tăng trưởng vẫn dương, đô thị đó khó có thể coi là vận hành hiệu quả. Ngược lại, những địa phương giảm được thời gian xử lý thủ tục, đầu tư đúng vào hạ tầng then chốt, cải thiện giáo dục và môi trường sống sẽ sớm tạo dựng được nguồn thu bền vững.

Trong bối cảnh đô thị giữ vai trò trung tâm của tăng trưởng và ngân sách, điều quan trọng không nằm ở khẩu hiệu hay chiến lược được viết trên giấy, mà ở hiệu quả vận hành trong thực tế. Hiệu quả ấy thể hiện qua những điều rất cụ thể: người dân làm thủ tục có thuận lợi hơn không; doanh nghiệp triển khai dự án có nhanh hơn không; giao thông có bớt ùn tắc; môi trường có cải thiện; giáo dục có tiến bộ. Chính những thước đo này mới quyết định một đô thị có thực sự vận hành tốt hay chưa.

TS. KTS Nguyễn Đình Toàn