Đoàn Thành: Trung tâm hành chính của Lạng Sơn thời phong kiến

Thành Lạng Sơn đầu thế kỷ XX (Ảnh tư liệu)

Trung tâm hành chính xưa

Vào thời Trần, trung tâm vùng đất Lạng Châu được chuyển từ Giáp Khẩu - Quang Lang (phía nam xã Chi Lăng ngày nay) về phía Bắc Ôn Châu. Theo sách Địa chí Lạng Sơn: “Ban đầu xây dựng dựa vào chân núi Phai Vệ nên có tên là Thành Vệ, sau đó vì thấy địa thế bất lợi nên lại chuyển dời về phía Nam sông Kỳ Cùng, lấy tên là Đoàn Thành”. Đó chính là vùng đất được lựa chọn kỹ  về địa chính trị - văn hoá và phong thuỷ để làm trung tâm hành chính lâu dài của tỉnh. Toà thành nằm trong thung lũng rộng lớn bên dòng Kỳ Cùng (nay thuộc phường Lương Văn Tri). Góc Tây và Tây Nam có dãy núi Hồi Đoàn bao bọc, che chắn, sông Kỳ Cùng quanh co uốn lượn như một con hào tự nhiên ngăn cách ở phía Bắc, Đông và Đông Nam. Người xưa nói, do góc Tây của thành tròn như cái quạt nên gọi là Đoàn Thành.  Ngoài tên gọi đó, thành còn có tên là: Trấn thành Lạng Sơn (Thành của trấn Lạng Sơn), thành Lạng Sơn, thành Lạng, thành Tiên xây…

Từ một ngôi thành lúc đầu đắp bằng đất đến toà thành uy nghi, vững chắc bằng gạch, đá, Đoàn Thành đã qua nhiều lần tu sửa, tôn tạo, lớn nhất vào các năm 1496, 1758, 1832, 1835… Là trụ sở bộ máy hành chính, quân sự cấp tỉnh nên Đoàn Thành được xây dựng rất quy mô, có tính phòng vệ cao. Các thư tịch cổ cho biết, năm 1758, sau khi Đốc trấn Mai Thế Chuẩn tu bổ xong, thành có chu vi 636 trượng 7 thước 2 tấc (2.547m), tường cao 9 thước (3,6m), mặt ngoài dựng đứng để bên ngoài không xâm nhập vào được, bên trong đắp đất vàng thoai thoải thuận lợi cho binh lính leo lên tác chiến. Mặt thành có nữ tường (tường nhỏ trên mặt thành) làm ụ bắn, chân thành dày 3 trượng 2 thước (12,8m) rất vững chãi…

Sau cải cách hành chính của vua Minh Mệnh (1831), do chủ trương tăng cường phòng thủ của triều đình và đảm bảo tính thống nhất quy cách của các thành tỉnh trong nước, thành đã được tu sửa trở nên rất quy mô, bề thế vào các năm 1832 và 1835. Sách Đại Nam nhất thống chí (biên soạn cuối thế kỷ XIX) cho biết, lúc này chu vi của thành là 270 trượng (1.080m), cao 9 thước (3,6m). Di tích hiện nay và tư liệu cổ cho thấy, chân móng Đoàn Thành được xây bằng đá tảng, tường xây bằng gạch vồ. Trên tường thành có các lỗ châu mai để tác chiến. Thành nằm theo hướng Bắc – Nam, mở 4 cửa: Đông, Tây, Nam, Bắc; các cửa có cổng gỗ rất chắc chắn để kiểm soát người ra vào. Trên mỗi cổng thành đều có lầu gác, thường gọi là Vọng lâu là nơi quân lính túc trực để có thể quan sát từ xa. Trong đó cửa Đông và cửa Tây (cửa Tả, cửa Hữu) chỉ có một tầng, cửa Bắc và cửa Nam (cổng Tiền, cổng Hậu) là cổng chính nên mái được làm hai tầng theo kiểu chồng diêm rất trang trọng. Bên  cổng thành có các bậc thang dẫn lên Vọng lâu. Hai bên cổng thành và các góc thành đều đặt súng thần công để bảo vệ. Xung quanh có 19 đồn sở bảo vệ cho toà thành trung tâm.

Dấu tích Đoàn Thành (Phường Lương Văn Tri)

Ngày nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau, Đoàn Thành không còn giữ được đầy đủ các công trình kiến trúc thời đó. Nhưng qua thư tịch cổ, đặc biệt là ghi chép thời Pháp thuộc cho thấy nội thành Lạng Sơn từng có những công trình kiến trúc theo khuôn mẫu chung của một toà thành cổ. Nằm ở vị trí trung tâm toà thành là Vọng cung - nơi nhà vua nghỉ tạm mỗi khi có dịp kinh lý, công cán qua đây. Ngay phía trước Vọng cung là Kỳ đài (cột cờ) để thực hiện nghi lễ trang trọng. Bên cạnh đó còn có Công đường là nơi làm việc của quan Tuần phủ, Án sát, Bố chánh, Lãnh binh, Kiểm học… Cuối thế kỷ XIX, đó là những ngôi nhà xây gạch lợp ngói, nền lát gạch nung theo kiểu truyền thống. Ngoài ra còn có khu nhà ở của các quan và viên chức, nhà bếp, nhà kho, khám đường (nơi giam giữ phạm nhân)… Khu vực dành cho quân đội có các trại quân, kho lương, kho vũ khí…

Những dấu ấn lịch sử

Trải qua quá trình tồn tại lâu dài, Đoàn Thành là nơi lưu giữ ký ức lịch sử sâu đậm của Lạng Sơn gắn với nhiều sự kiện lịch sử tiêu biểu, trọng đại của tỉnh. Nơi đây in dấu hoạt động của bộ máy chính quyền phong kiến với nhiều vị quan tài giỏi được triều đình cử lên cai quản, trấn giữ vùng đất biên cương Xứ Lạng: Mai Thế Chuẩn (1703-1761), Nguyễn Trọng Đang (1724 - 1786), Ngô Thì Sĩ (1726-1780), Ngô Thì Vị (1774-1821)… Theo ghi chép của Nguyễn Nghiễm trong Lạng Sơn Đoàn Thành đồ năm 1758, bộ máy hành chính trong Đoàn Thành ngoài quan đầu tỉnh có các chức: Thư ký, Cai án, Tri bạ thuộc trấn; các Ty: Ty Tả - hữu thừa, Ty Thông ngôn... Đến thời Nguyễn, sau cải cách Hành chính của Minh Mệnh năm 1831,  bộ máy hành chính cấp tỉnh quy củ đã đóng ở trong thành bao gồm Tuần phủ, quan lại và viên chức các Ty: Bố chánh, Án sát, Lãnh binh, Đốc học… Toàn bộ mọi hoạt động của tỉnh Lạng Sơn đặt dưới sự điều hành, chỉ đạo của bộ máy hành chính trung tâm đầu não tại đây. Với trọng trách được giao, họ đã đặt ra nhiều kế sách để giữ vững an ninh, chính trị, quốc phòng, phát triển kinh tế, văn hoá của vùng đất cửa ngõ, “phên dậu” đất nước qua các thời kỳ. Để bảo vệ trung tâm hành chính và phòng thủ chung, trong thành có lực lượng quân đội tinh nhuệ đóng bao gồm các cơ, đội... Hằng năm đều được triều đình điều quân, cấp và tăng cường vũ khí các loại phục vụ phòng thủ, chiến đấu.

Đoàn Thành cũng là nơi đón tiếp nhà vua, quan lại triều đình và các tỉnh mỗi khi có dịp công cán, đón tiếp sứ thần hai nước Việt – Trung qua lại, ghi những dấu ấn quan trọng trong quan hệ bang giao giữa hai nước trong suốt nhiều thế kỷ. Là cơ quan đầu não của chính quyền phong kiến Lạng Sơn, nơi đây cũng ghi dấu những biến động trong lịch sử của tỉnh và đất nước. Tiêu biểu là trận chiến đấu giải vây Đoàn Thành trước nghĩa quân Nông Văn Vân cuối năm 1933, bảo vệ tỉnh thành chống lại nạn thổ phỉ nhà Thanh (năm 1851, 1878) tràn sang xâm lấn, cướp phá; các cuộc giao tranh quyết liệt giành quyền lực giữa lính Pháp và quân Thanh và việc đánh chiếm thành Lạng Sơn, đặt ách cai trị của thực dân Pháp lên vùng đất Lạng Sơn tháng 2 năm 1885…

Với kiến trúc quy mô, uy nghi, vững chãi, Đoàn Thành biểu trưng cho quyền lực của chính quyền phong kiến Lạng Sơn. Nơi đây in dấu quá trình dựng xây và đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ chủ quyền lãnh thổ đất nước của cha ông ta. Trải qua những bước thăng trầm của lịch sử, ngày nay Đoàn Thành vẫn bảo lưu được nhiều dấu tích của một công trình kiến trúc hành chính, quân sự xưa với cổng, tường thành, vũ khí chiến đấu… Với những giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học tiêu biểu, năm 1999, Đoàn Thành được xếp hạng di tích Quốc gia và trở thành một trong số những điểm du lịch cấp tỉnh. Thăm di tích Đoàn thành, mỗi chúng ta luôn cảm nhận rõ nét hình ảnh Lạng Sơn những năm tháng đã qua, những biến động của lịch sử và vai trò, tầm vóc của một trung tâm hành chính ở nơi biên cương địa đầu Tổ quốc.