Doanh nghiệp đối mặt áp lực mới khi tranh chấp sở hữu trí tuệ bùng phát trên nền tảng số

Thẩm phán Hoàng Nghĩa Hải trao đổi với phóng viên Báo Công lý.

Khi vi phạm sở hữu trí tuệ "lên mạng"

Trao đổi với phóng viên Báo Công lý, Thẩm phán Hoàng Nghĩa Hải cho biết, thực tiễn giải quyết các vụ án kinh doanh, thương mại, sở hữu trí tuệ và các vụ án hình sự liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp thời gian gần đây cho thấy xu hướng gia tăng rõ rệt các tranh chấp phát sinh trên môi trường số.

Nếu trước đây các hành vi vi phạm chủ yếu gắn với sản xuất, lưu thông hàng giả, hàng nhái theo phương thức truyền thống thì hiện nay đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực mới như vi phạm bản quyền trên internet, tranh chấp tên miền, cạnh tranh không lành mạnh trên các sàn thương mại điện tử, nền tảng mạng xã hội hay các hệ sinh thái số.

Theo Thẩm phán Hoàng Nghĩa Hải, sự dịch chuyển này tạo ra những thách thức đáng kể đối với hoạt động tố tụng, đặc biệt trong việc thu thập, xác minh, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử.

Cùng với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, số lượng tranh chấp có yếu tố nước ngoài cũng gia tăng. Nhiều vụ việc liên quan đến mua bán hàng hóa quốc tế, chuyển giao công nghệ, bảo hộ nhãn hiệu xuyên biên giới hoặc quyền tác giả trên nền tảng số xuất hiện với tần suất ngày càng lớn.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với người tiến hành tố tụng không chỉ dừng lại ở việc nắm vững các quy định của pháp luật trong nước mà còn cần hiểu biết về các điều ước quốc tế, tập quán thương mại quốc tế và những xu hướng phát triển mới của pháp luật sở hữu trí tuệ trên thế giới.

Đáng chú ý, đối tượng bị xâm phạm hiện nay không còn giới hạn ở các tài sản hữu hình như hàng hóa, nhãn hiệu hay kiểu dáng công nghiệp. Dữ liệu khách hàng, phần mềm, bí mật kinh doanh, tài sản số và uy tín thương hiệu đang trở thành những mục tiêu ngày càng phổ biến của các hành vi xâm phạm quyền SHTT.

Nhiều đối tượng lợi dụng công nghệ cao, tài khoản ẩn danh, máy chủ đặt ở nước ngoài, mạng riêng ảo (VPN), trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc các hệ thống trung gian để che giấu danh tính, gây khó khăn cho hoạt động điều tra, xác minh và xử lý vi phạm.

Những khó khăn đặc thù trong xét xử các vụ án sở hữu trí tuệ

Theo Thẩm phán Hoàng Nghĩa Hải, các vụ án SHTT luôn thuộc nhóm tranh chấp phức tạp nhất bởi có sự giao thoa giữa pháp luật, công nghệ, kinh doanh và nhiều lĩnh vực chuyên môn khác.

Khó khăn đầu tiên là vấn đề chứng cứ điện tử. Khác với chứng cứ truyền thống, dữ liệu số có thể bị chỉnh sửa, xóa bỏ hoặc thay đổi trong thời gian rất ngắn. Không ít trường hợp khi cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện xác minh thì các nội dung vi phạm đã bị gỡ bỏ hoàn toàn khỏi môi trường mạng.

Bên cạnh đó, việc xác định chủ thể thực sự đứng sau một website, tài khoản mạng xã hội hoặc hệ thống kinh doanh trực tuyến thường gặp nhiều trở ngại do đối tượng sử dụng nhiều lớp kỹ thuật trung gian để che giấu thông tin nhận dạng.

Một khó khăn khác là việc xác định và lượng hóa thiệt hại. Trong các tranh chấp SHTT, thiệt hại thường mang tính vô hình như suy giảm uy tín thương hiệu, mất cơ hội kinh doanh hoặc giảm năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Trong khi nguyên đơn gặp khó khăn trong việc chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại thực tế, thì bị đơn thường không dễ dàng cung cấp đầy đủ thông tin về doanh thu hoặc lợi nhuận có được từ hành vi xâm phạm. Điều này khiến việc xác định mức bồi thường thiệt hại gặp nhiều thách thức trong thực tiễn xét xử.

Ngoài ra, việc xác định yếu tố xâm phạm quyền cũng đòi hỏi trình độ chuyên môn cao. Ranh giới giữa hành vi tham khảo ý tưởng và sao chép trái phép, giữa cạnh tranh hợp pháp và hành vi gây nhầm lẫn thương mại đôi khi rất mong manh, đòi hỏi sự hỗ trợ từ các cơ quan giám định chuyên ngành cũng như quá trình đánh giá toàn diện của Hội đồng xét xử.

Doanh nghiệp đối mặt áp lực mới khi tranh chấp sở hữu trí tuệ bùng phát trên nền tảng số. Ảnh minh họa

Cần hoàn thiện năng lực tư pháp trong nền kinh tế số

Theo Thẩm phán Hoàng Nghĩa Hải, trong bối cảnh các hành vi xâm phạm quyền SHTT ngày càng tinh vi và có yếu tố xuyên biên giới, việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 về tăng cường đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý nhà nước cũng như hoạt động tư pháp.

Công điện được kỳ vọng góp phần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong phát hiện, điều tra, xử lý vi phạm, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, chủ thể quyền sở hữu trí tuệ.

Đối với hệ thống Tòa án, việc nâng cao chất lượng xét xử các vụ án SHTT, kinh doanh thương mại gắn với chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin và tăng cường năng lực xử lý chứng cứ điện tử được xem là yêu cầu cấp thiết.

Theo Thẩm phán Hoàng Nghĩa Hải, để đáp ứng yêu cầu thực tiễn của nền kinh tế số, cần tiếp tục đầu tư cho nguồn nhân lực tư pháp, tăng cường đào tạo chuyên sâu về thương mại điện tử, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, pháp luật quốc tế và kỹ năng xử lý chứng cứ điện tử.

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu mô hình tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ, xây dựng mạng lưới chuyên gia công nghệ hỗ trợ hoạt động xét xử và ứng dụng các công cụ AI trong tra cứu, tham khảo án lệ, kinh nghiệm quốc tế cũng là những hướng đi cần được quan tâm.

Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế, hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề pháp lý đơn thuần mà còn là yếu tố quan trọng bảo đảm môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, thúc đẩy cạnh tranh lành