Doanh nghiệp khỏe mạnh, nguồn thu bền vững

Một nền kinh tế có nhiều DN khỏe mạnh, chủ thể đóng góp cho ngân sách sẽ tăng lên. Ảnh: Tạp chí Kinh tế tài chính

Doanh nghiệp lớn giữ vai trò trụ cột nhưng “đỉnh tháp” còn nhọn

Theo số liệu công bố tại Lễ vinh danh các DN nộp ngân sách lớn nhất Việt Nam năm 2026 (VNTAX 2026), tổng thu ngân sách nhà nước năm 2025 đạt hơn 2,65 triệu tỷ đồng, tăng gần 30% so với năm trước. Trong 3 bảng xếp hạng chính của VNTAX 2026, riêng 200 DN thuộc VNTAX 200 (gồm 200 DN nộp ngân sách lớn nhất Việt Nam thuộc mọi loại hình sở hữu) đã thực nộp 989.300 tỷ đồng, chiếm hơn 37% tổng thu ngân sách cả nước. Đáng chú ý, khối tư nhân có sự bứt phá mạnh mẽ khi Bảng xếp hạng PRIVATE 100 đóng góp 390.700 tỷ đồng, tiến sát mốc 425.800 tỷ đồng của khối DN nhà nước trong Bảng xếp hạng STATE 100.

Mặc dù những con số trên khẳng định vai trò trụ cột của các tập đoàn, tổng công ty lớn trong việc tạo ra giá trị gia tăng và đóng góp tài chính cho quốc gia, cấu trúc thu ngân sách hiện tại vẫn bộc lộ tính chất tương đối tập trung. Chỉ tính riêng Top 20 DN dẫn đầu VNTAX 200 đã đóng góp khoảng 614.000 tỷ đồng, tương đương gần 62% tổng số nộp của cả nhóm 200 DN.

Đánh giá về bức tranh này, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) - cho rằng cấu trúc VNTAX 200 mang hình dáng một “tòa tháp” với phần đỉnh khá nhọn bởi tỷ trọng nộp ngân sách dồn chủ yếu vào nhóm DN đầu bảng. Sự tập trung này một mặt khẳng định sức mạnh và quy mô vượt trội của các DN dẫn đầu, nhưng mặt khác cũng cho thấy rủi ro tiềm ẩn. Yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục mở rộng và củng cố “nền tháp” DN để có thêm nguồn thu ngân sách ổn định và tăng sức chống chịu của nền kinh tế.

Nhìn nhận ở góc độ quản lý, TS. Nguyễn Văn Phụng - nguyên Cục trưởng Cục Quản lý Thuế doanh nghiệp lớn (nay là Cục Thuế) - nhận định rằng, một phần đáng kể số nộp ngân sách của các DN lớn vẫn gắn liền với việc khai thác, sử dụng tài sản quốc gia như dầu thô, khí thiên nhiên, tài nguyên khoáng sản; các khoản thu từ đất đai hay thuế tiêu thụ đặc biệt. Dù đã có những chuyển dịch tích cực sang các ngành nghề sản xuất chế biến sâu, hạ tầng, logistics hay dịch vụ, việc phụ thuộc vào nhóm ít các chủ thể vẫn đòi hỏi nền kinh tế phải sớm có giải pháp cân bằng hơn.

Thêm người nộp thuế hơn là thu thêm ở người đang nộp

Để đảm bảo an toàn tài chính quốc gia và duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bền vững, việc chỉ tập trung khai thác nguồn lực từ những chủ thể đang nộp thuế lớn là chưa đủ. Vì vậy, cần chuyển dịch trọng tâm sang việc mở rộng cơ sở thuế, gia tăng số lượng các chủ thể kinh tế hoạt động hiệu quả để cùng chia sẻ nghĩa vụ với ngân sách.

Theo ông Nguyễn Văn Phụng, mục tiêu cốt lõi của chính sách thuế và quản lý nhà nước giai đoạn tới cần hướng tới việc “thêm người nộp hơn là thu thêm ở người đang nộp”.

Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam hiện có hơn 1 triệu DN chính thức cùng hơn 5 triệu hộ kinh doanh cá thể. Đây chính là “phần chìm” của tảng băng và là nguồn dư địa chưa được khai thác hết. Nếu muốn có một bảng vinh danh DN nộp thuế quy mô hơn, chất lượng hơn vào năm 2030, công việc bồi dưỡng và nuôi dưỡng “chân tháp” phải được bắt đầu ngay từ bây giờ.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nuôi dưỡng nguồn thu từ khu vực kinh tế tư nhân - khối hiện đóng góp trên 50% GDP và thu hút hơn 80% lao động, PGS,TS. Lý Phương Duyên (Học viện Tài chính) nhận định: Chính sách thuế đối với khu vực này không thể chỉ nhìn ở góc độ thu được bao nhiêu tiền cho ngân sách, mà phải nhìn cả khả năng duy trì và mở rộng nguồn thu trong những năm tiếp theo.

Do đó, các chính sách như giảm thuế hay hỗ trợ nghĩa vụ tài chính không đồng nghĩa với làm giảm cân đối ngân sách, mà là bài toán “khoan thư sức dân” để có được sự phát triển dài hạn. Khi nền kinh tế sở hữu một cộng đồng DN đông đảo và khỏe mạnh, nguồn thu cho ngân sách sẽ tăng lên một cách tự nhiên và ổn định. Đồng thời, việc thúc đẩy các hộ kinh doanh cá thể hay cá nhân kinh doanh trực tuyến từng bước “chính thức hóa” cũng là giải pháp then chốt để mở rộng nền tảng người nộp thuế.

Dư địa nằm ở số đông doanh nghiệp bên ngoài bảng xếp hạng

Để mở rộng “nền tháp” và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng dư địa nằm ở số đông DN đang hoạt động bên ngoài bảng xếp hạng. Muốn thúc đẩy lực lượng này vươn lên, trước hết, cần tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh bằng cách giảm chi phí tuân thủ, đơn giản hóa thủ tục thuế và bảo đảm chính sách thuế có tính ổn định, cạnh tranh, dễ dự báo. Bên cạnh đó, cấu trúc nguồn thu cần chuyển dịch sang sự ổn định dài hạn, giảm bớt sự phụ thuộc vào các nguồn thu dễ biến động như đất đai. Dòng vốn tín dụng cũng phải được nắn chảy mạnh vào sản xuất, kinh doanh nhằm nâng cao năng suất và tạo giá trị mới thay vì găm giữ trong tài sản.

Theo TS. Nguyễn Văn Phụng, điều quan trọng trước tiên là phải tạo điều kiện để DN nhỏ có khả năng trở thành DN vừa, DN vừa vươn lên thành DN lớn và các DN lớn tiếp tục mở rộng quy mô, nâng cao năng lực cạnh tranh. Một nền kinh tế có nhiều DN khỏe mạnh, chủ thể đóng góp cho ngân sách sẽ tăng lên. Khi đó, tăng thu ngân sách sẽ dựa nhiều hơn vào sự mở rộng của hoạt động sản xuất, kinh doanh và giá trị gia tăng được tạo ra…

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc ban hành các chính sách ưu đãi cũng cần đi kèm với định hướng nâng cao năng lực thực chất của DN. Phân tích rõ hơn về điều này, PGS,TS. Lý Phương Duyên cảnh báo tình trạng “bẫy quy mô” khi DN cố tình giữ doanh thu dưới ngưỡng để hưởng ưu đãi thuế thay vì vươn lên lớn mạnh. Bà nhấn mạnh: Giảm nghĩa vụ thuế không đồng nhất với nuôi dưỡng nguồn thu. Một ưu đãi thuế chỉ thực sự tạo ra giá trị nếu làm phát sinh đầu tư, đổi mới sáng tạo, mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh, từ đó gia tăng nguồn thu trở lại cho ngân sách trong tương lai.

Về phía cộng đồng DN, sự chủ động đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đầu tư chiều sâu vào công nghệ sẽ là chìa khóa để tạo ra các ngành nghề mới. Các DN lớn, với vai trò tiên phong, cần tiếp tục phát huy sức ảnh hưởng bằng cách kết nối, dẫn dắt các DN nhỏ hơn trong hệ sinh thái của mình cùng phát triển. Khi “nền tháp” DN được củng cố vững chắc cả về số lượng lẫn chất lượng, nền kinh tế không chỉ có thêm những lực lượng sản xuất mới mà còn tạo ra nguồn thu ngân sách dồi dào, bền vững cho đất nước./.