Doanh nghiệp lo tái diễn ùn tắc thông quan sau 15/4, kiến nghị tăng hậu kiểm

Bất cập cốt lõi chưa được xử lý

Nghị định số 46/2026/NĐ-CP ngày 26/01/2026 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm (có hiệu lực ngay từ ngày ký) và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP ngày 27/01/2026 của Chính phủ quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm được ban hành với mục tiêu hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, đồng thời bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy phát triển sản xuất, kinh doanh thực phẩm một cách bền vững.

Quang cảnh ội thảo.

Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy một số quy định chưa được hướng dẫn đầy đủ, thống nhất, dẫn đến việc doanh nghiệp gặp vướng mắc trong lưu thông, tiêu thụ và thông quan hàng hóa, đặc biệt liên quan đến thủ tục kiểm tra, chứng nhận an toàn thực phẩm và phân định trách nhiệm quản lý giữa các cơ quan chức năng. Thực trạng này đã làm kéo dài thời gian xử lý hồ sơ, gia tăng chi phí, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Phát biểu tại hội thảo “Tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện chính sách pháp luật mới về an toàn thực phẩm”, ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho hay, Nghị quyết 09/2026/NQ-CP ban hành ngày 4/2/2026 đã giúp doanh nghiệp kịp thời “thoát hiểm” trong bối cảnh chuỗi cung ứng đứng trước nguy cơ đứt gãy trong quá trình triển khai Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 6.13/2026/NĐ-CP.

“Quyết định tạm dừng hiệu lực Nghị định 46 và Nghị quyết 66 đã giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại rất lớn về chi phí lưu kho, lưu bãi, đồng thời tránh nguy cơ thiếu nguyên liệu sản xuất ngay trong cao điểm phục vụ tết 2026", ông Đậu Anh Tuấn nói.

Tuy nhiên, tại hội thảo, đại diện các doanh nghiệp, hiệp hội nhấn mạnh, Nghị quyết 09 mới chỉ là giải pháp tình thế. Mốc ngày 15/4/2026 đang đến gần, trong khi các bất cập cốt lõi của chính sách chưa được xử lý. Cộng đồng doanh nghiệp cho rằng Nghị định 46 và Nghị quyết 66 đang khiến tiền kiểm “phình to”, thủ tục chồng chéo.

Theo ông Bùi Quang Tuấn, đại diện Hiệp hội Thương mại Hoa Kỳ tại Việt Nam (AmCham Việt Nam), bày tỏ sự cảm ơn Thủ tướng và Chính phủ đã kịp thời lắng nghe ý kiến cộng đồng doanh nghiệp và quyết định tạm dừng thi hành Nghị định 46 và Nghị quyết 66. Theo ông Tuấn, quyết định này đã giúp doanh nghiệp tạm thời tháo gỡ những ách tắc nghiêm trọng phát sinh trong thời gian qua. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở thời gian hướng dẫn hay gia hạn thực hiện, mà ở chỗ nội dung quy định cần được thiết kế hợp lý, khả thi và mang tính hỗ trợ doanh nghiệp nhiều hơn.

Từ thực tiễn triển khai, AmCham Việt Nam đã nêu ra một loạt bất cập và kiến nghị cụ thể. Trước hết là yêu cầu công bố hợp quy và kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với nguyên liệu nhập khẩu phục vụ sản xuất nội bộ. Theo Nghị định 46, phụ gia thực phẩm và bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm dùng cho sản xuất nội bộ vẫn phải thực hiện công bố hợp quy và không được miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu. Quy định này, theo AmCham, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất của doanh nghiệp.

AmCham kiến nghị Chính phủ xem xét miễn công bố hợp quy và miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu đối với nguyên liệu thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến và dụng cụ, bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm nhập khẩu phục vụ sản xuất nội bộ, không lưu thông ra thị trường, theo cơ chế tương tự tinh thần của Nghị quyết 66, nhằm duy trì sản xuất và ổn định chuỗi cung ứng.

Đề nghị chuyển mạnh sang quản lý rủi ro, tăng hậu kiểm

Bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP. Hồ Chí Minh, tham luận trực tuyến, chia sẻ những khó khăn thực tế mà doanh nghiệp đang đối mặt. Bà Lý Kim Chi cho biết, trong những ngày Nghị định 46 và Nghị quyết 66 bắt đầu có hiệu lực, cộng đồng doanh nghiệp gần như rơi vào tình trạng hoang mang, nhiều lô hàng bị ách tắc tại cảng, chi phí lưu kho, lưu bãi tăng cao, đặc biệt gây tổn thất nặng nề cho doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ.

Theo bà Lý Kim Chi, vấn đề không nằm ở mục tiêu quản lý mà ở cách tiếp cận chính sách và năng lực thực thi. Việc mở rộng mạnh các thủ tục tiền kiểm trong khi năng lực thực thi ở địa phương còn hạn chế, bộ máy đang trong quá trình sắp xếp, tinh giản biên chế, đã tạo ra nguy cơ quá tải lớn.

Trong khi đó, nhiều vụ vi phạm an toàn thực phẩm thời gian qua chủ yếu xuất phát từ lỗ hổng ở khâu hậu kiểm, giám sát lưu thông. Bà Lý Kim Chi cho rằng việc dàn trải tiền kiểm trên diện rộng không những không nâng cao hiệu quả quản lý mà còn làm tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Từ thực tế đó, bà Lý Kim Chi kiến nghị Chính phủ chỉ đạo rà soát, sửa đổi căn cơ cả Nghị định 46 và Nghị quyết 66 theo hướng chuyển mạnh sang quản lý rủi ro, tăng hậu kiểm thực chất, giảm thủ tục tiền kiểm hình thức, đồng thời chỉ triển khai khi năng lực thực thi của các cơ quan chuyên môn địa phương đã được đánh giá và chuẩn bị đầy đủ.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Hồng Uy, Tiểu ban Thực phẩm Dinh dưỡng, Hiệp hội Doanh nghiệp Châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) khẳng định luôn ủng hộ Chính phủ trong nỗ lực xây dựng hệ thống pháp luật tiên tiến, hội nhập quốc tế nhằm tăng cường an toàn thực phẩm và thúc đẩy phát triển sản xuất, kinh doanh.

Ông Nguyễn Hồng Uy đánh giá cao tinh thần cầu thị và phản ứng nhanh của Chính phủ khi quyết định tạm ngưng hiệu lực Nghị định 46 và Nghị quyết 66 đến hết ngày 15/4/2026. Quyết định này đã kịp thời tháo gỡ tình trạng ùn tắc nghiêm trọng tại các cảng, điển hình là cảng Cát Lái, nơi container tồn đọng dày đặc. Nhiều doanh nghiệp phản ánh chỉ trong vài ngày đã thiệt hại tới hàng triệu euro do đứt gãy chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, theo EuroCham, việc tạm ngưng mới chỉ giải quyết được vấn đề thiếu thời gian chuyển tiếp. Những bất cập cốt lõi của Nghị định 46 và Nghị quyết 66 nếu không được xử lý triệt để sẽ khiến doanh nghiệp tiếp tục đối mặt rủi ro lớn sau ngày 15/4. Đại diện Tiểu ban ví tình trạng này như “uống thuốc hạ sốt”, nếu nguyên nhân gây bệnh chưa được điều trị thì cơn sốt chắc chắn sẽ quay lại.

Về pháp lý, Luật An toàn thực phẩm đang được sửa đổi và dự kiến trình Quốc hội vào tháng 5/2026. Khi luật mới ban hành, các nghị định hướng dẫn sẽ phải thay đổi theo. Việc để Nghị định 46 và Nghị quyết 66 có hiệu lực trong thời gian rất ngắn rồi lại thay thế sẽ gây xáo trộn lớn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đối với Nghị định 46, EuroCham cho rằng việc tăng mạnh mức độ kiểm tra thực phẩm nhập khẩu trong khi năng lực kiểm nghiệm giảm, quy trình kéo dài từ hai cấp lên ba cấp sẽ làm gia tăng nguy cơ ùn tắc thông quan. Đặc biệt, với thực phẩm tươi sống, thời gian chờ kiểm nghiệm từ 9–10 ngày có thể khiến hàng hóa hư hỏng hoàn toàn. Thực tế vừa qua, 300.000 tấn nông sản chỉ được giải phóng kịp thời nhờ tiếp tục áp dụng Nghị định 15.

Ông Nguyễn Hồng Uy cũng dẫn báo cáo của Bộ Y tế năm 2016 cho thấy, giai đoạn kiểm tra 100% theo Nghị định 38 chỉ phát hiện 0,18% sai phạm, không có vụ việc nghiêm trọng nào. Điều này đặt câu hỏi về hiệu quả của việc siết chặt kiểm tra theo Nghị định 46, thậm chí còn nghiêm ngặt hơn trước đây.

Bên cạnh đó, nhiều quy định bị cho là thiếu khoa học và gây tốn kém, như yêu cầu doanh nghiệp đã có chứng nhận quốc tế vẫn phải xin thêm giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm trong nước; rút ngắn thời hạn hiệu lực giấy công bố hợp quy xuống còn tối đa 3 năm; kiểm tra nguyên liệu, bao bì chỉ dùng cho sản xuất nội bộ; hay yêu cầu truy xuất nguồn gốc có nguy cơ làm lộ bí mật kinh doanh và tạo gánh nặng chi phí cho doanh nghiệp nhỏ.

Đối với Nghị quyết 66, EuroCham lo ngại thủ tục đăng ký sản phẩm trở nên phức tạp hơn nhiều, trong khi năng lực thẩm định ở cấp tỉnh còn hạn chế. Việc loại bỏ vai trò của các phòng kiểm nghiệm quốc tế, yêu cầu mẫu phiếu kiểm nghiệm mang tiêu đề “Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” và kết luận đạt quy chuẩn Việt Nam bị cho là không phù hợp thông lệ quốc tế. Thực tế cho thấy, nhiều vụ thực phẩm giả có hồ sơ “đẹp”, trong khi doanh nghiệp làm thật chưa chắc có hồ sơ hoàn hảo, khiến quản lý dựa trên giấy tờ không mang lại hiệu quả bảo đảm an toàn thực phẩm.

Từ thực tiễn đó, Tiểu ban Thực phẩm Dinh dưỡng EuroCham kiến nghị nên sửa Luật An toàn thực phẩm trước, đồng thời ban hành nghị định mới hướng dẫn thi hành, thay vì duy trì Nghị định 46 và Nghị quyết 66 chỉ trong thời gian ngắn. Trong giai đoạn chuyển tiếp, tiếp tục áp dụng Nghị định 15 nhưng tăng cường hậu kiểm.

Bên cạnh đó, chính sách mới cần tuân thủ nguyên tắc quản lý rủi ro, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm; quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi “từ trang trại đến bàn ăn”; áp dụng lộ trình phù hợp đối với các tiêu chuẩn quốc tế; đồng thời bảo đảm các địa phương có đủ năng lực chuyên môn, ngân sách và thời gian để doanh nghiệp thích ứng.

Tại hội thảo, các đại biểu thống nhất cho rằng việc Chính phủ tạm dừng hiệu lực hai văn bản đến ngày 15/4 mới chỉ là giải pháp tình thế. Nếu các bất cập về nội dung và cách tiếp cận không được điều chỉnh, nguy cơ ách tắc, gián đoạn sản xuất kinh doanh sẽ tiếp tục tái diễn. Các hiệp hội bày tỏ mong muốn Chính phủ và các bộ, ngành liên quan sớm xem xét các kiến nghị, có chỉ đạo kịp thời nhằm vừa bảo đảm an toàn thực phẩm, vừa duy trì môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định, bền vững cho doanh nghiệp.

Thu Trang/Báo Tin tức và Dân tộc