Doanh nghiệp Việt chuyển đổi mô hình giữa khủng hoảng

Với kim ngạch xuất khẩu (XK) chiếm gần 20% tổng giá trị cả nước, các doanh nghiệp (DN) tại Tp.HCM đang chịu tác động trực tiếp từ xung đột Trung Đông và biến động thị trường toàn cầu.

Theo dự báo, tăng trưởng XK của Tp.HCM sẽ giảm 4–6% từ khủng hoảng này, tạo áp lực lớn lên các ngành trọng điểm như điện tử và linh kiện, dệt may – da giày, nông – thủy sản, gỗ và nội thất.

Tái cấu trúc cả đầu vào và đầu ra

Tại một cuộc thảo luận mới đây của Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM (Huba), nhiều giải pháp đã được đề xuất cho DN xuất khẩu. Các DN được khuyến nghị mở rộng thị trường sang ASEAN và các khu vực mới, chia nhỏ đơn hàng để giảm rủi ro, đồng thời đàm phán với khách hàng nhằm chia sẻ chi phí phát sinh.

Các DN Việt cần chuyển đổi mô hình phù hợp giữa khủng hoảng và đầu tư mạnh vào công nghệ số để nâng cấp năng lực cạnh tranh.

Ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Huba, nhấn mạnh đây là thời điểm các DN phải đồng thời tái cấu trúc cả đầu vào và đầu ra, trong đó trọng tâm là tối ưu chi phí ở đầu vào và đa dạng hóa thị trường ở đầu ra, tránh phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống.”

Ông Hòa ví quý 2/2026 như “khoảng nghỉ giữa hai hiệp” – thời điểm để DN điều chỉnh chiến lược, chuẩn bị cho giai đoạn tăng tốc từ quý 3/2026”.

Trước bối cảnh khủng hoảng hiện nay đã làm thay đổi hoàn toàn “luật chơi”, cách tiếp cận truyền thống của DN Việt – tập trung tối ưu chi phí trong môi trường ổn định – được đánh giá là không còn phù hợp.

DN cần chuyển sang tư duy quản trị biến động. Rủi ro về hàng hóa, năng lượng, tỷ giá và logistics phải được xem là một phần chiến lược, thay vì chỉ là vấn đề phát sinh tại các bộ phận chức năng.

Ts. Nguyễn Nhật Minh (Đại học RMIT)

Điều này đồng nghĩa với việc DN phải chấp nhận chi phí dự phòng như một khoản đầu tư để bảo vệ doanh thu. Đồng thời DN cần xây dựng nhiều kịch bản vận hành nhằm chủ động ứng phó với gián đoạn và phân loại tồn kho theo chiến lược thay vì chỉ tập trung tối ưu chi phí.

Ts. Minh nhấn mạnh rủi ro lớn nhất không chỉ là giá tăng, mà là nguy cơ đứt gãy khiến toàn bộ hệ thống vận hành bị đình trệ.

Trong nhiều năm, DN Việt theo đuổi chuỗi cung ứng tinh gọn (lean supply chain), tập trung tối ưu chi phí và giảm tồn kho. Mô hình này hoạt động hiệu quả trong môi trường ổn định nhưng bộc lộ điểm yếu khi đối mặt cú sốc toàn cầu.

Xu hướng mới nổi bật là xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cao. Điều này bao gồm đa dạng hóa nguồn cung từ nhà cung ứng cấp 2 và cấp 3, thiết lập nhiều phương án vận chuyển thay thế để đảm bảo hoạt động liên tục, cùng với tăng tồn kho chiến lược nguyên liệu quan trọng nhằm giảm sự phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất.

Giới chuyên gia nhận định, việc tái cấu trúc này không chỉ giảm rủi ro gián đoạn mà còn đảm bảo tính liên tục trong sản xuất, yếu tố ngày càng được khách hàng quốc tế coi trọng.

Một trong những chuyển đổi mang tính căn cơ là thay đổi vị trí của DN trong chuỗi giá trị. Như trong ngành gỗ, ông Trần Anh Vũ, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (Hawa), nhận định thị trường sẽ phân hóa rõ rệt. Các DN tiếp tục mở rộng sản lượng theo mô hình gia công (OEM) có thể vẫn tăng trưởng, nhưng biên lợi nhuận sẽ ngày càng thu hẹp, đồng thời rủi ro tích tụ lớn hơn.

Ngược lại, theo ông Vũ, nhóm DN chuyển dịch mô hình – kết hợp thiết kế, dữ liệu khách hàng, kênh bán hàng và giải pháp dự án – sẽ có cơ hội giữ lại phần giá trị lớn hơn. Vị trí trong chuỗi giá trị không còn do quy mô nhà máy quyết định, mà do mức độ DN làm chủ thiết kế, công nghệ và khách hàng cuối.

Chuyển đổi để chiến thắng

Điều này cho thấy, giá trị gia tăng không đến từ sản lượng, mà từ khả năng làm chủ thiết kế, dữ liệu và thị trường, giúp DN giữ được lợi thế trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu. Công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), không còn là yếu tố hỗ trợ mà trở thành trọng yếu trong vận hành và chiến lược.

Ngành thủy sản là một ví dụ điển hình. Dữ liệu tháng 3/2026 từ Bộ phận phân tích của Công ty chứng khoán Mirae Asset cho thấy sự phân hóa ngày càng rõ rệt giữa các DN trong ngành cá tra. Một số DN lớn vẫn duy trì doanh thu cao nhưng tăng trưởng chững lại, trong khi các DN nhỏ hơn đạt tốc độ tăng trưởng nhanh hơn, phản ánh khả năng thích ứng linh hoạt và chiến lược quản trị hiệu quả.

Theo Mirae Asset, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở hiệu quả vận hành, khả năng kiểm soát chi phí và biên lợi nhuận. Trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng, kiểm soát chi phí và nâng cao hiệu quả vận hành trở thành yếu tố quyết định sự sống còn và phát triển bền vững.

Bà Trần Thụy Quế Phương, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết: “Các DN đang dần chuyển hướng từ chiến lược tăng trưởng nhanh sang phát triển bền vững. Trước xung đột tại Trung Đông, các DN cần chủ động đàm phán chia sẻ rủi ro với khách hàng, đa dạng hóa thị trường, phân tán rủi ro và xây dựng hệ thống vận hành linh hoạt, có khả năng chống chịu với khủng hoảng.”

Cốt lõi của sự chuyển đổi này là khả năng thích ứng nhanh của DN, yếu tố quyết định khi không thể dự đoán thời gian và mức độ kéo dài của khủng hoảng.

Giữa khủng hoảng, ông Phạm Văn Xô, Chủ tịch Hiệp hội Xuất nhập khẩu Tp.HCM, khuyến nghị DN đầu tư mạnh vào công nghệ AI để quản trị tồn kho, dòng tiền và vận hành logistics.

Việc ứng dụng công nghệ có thể giảm 20–30% chi phí logistics, đồng thời giúp DN dự báo nhu cầu chính xác, tối ưu hóa tồn kho và dòng tiền, tăng minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Ông Phạm Văn Xô, Chủ tịch Hiệp hội Xuất nhập khẩu Tp.HCM

Theo ông Xô, việc ứng dụng công nghệ có thể giảm 20–30% chi phí logistics, đồng thời giúp DN dự báo nhu cầu chính xác, tối ưu hóa tồn kho và dòng tiền, tăng minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Hơn nữa, công nghệ còn là yếu tố giúp DN nâng cấp năng lực cạnh tranh, đặc biệt trong môi trường mà khách hàng ưu tiên độ tin cậy và ổn định vận hành hơn giá thấp.

Khách hàng quốc tế cũng đang thay đổi tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp. Trước đây, giá thấp là yếu tố quyết định, nhưng hiện nay, họ ưu tiên khả năng giao hàng đúng hạn, tính ổn định trong vận hành, minh bạch và truy xuất nguồn gốc, kiểm soát rủi ro.

Điều này đòi hỏi DN Việt chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí lao động sang cạnh tranh bằng độ tin cậy, trở thành yếu tố quyết định vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Xô nhấn mạnh: “Việt Nam cần định vị lại vai trò là “công xưởng sản xuất của thế giới” với các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, thay vì chỉ dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ”.

Xung đột quốc tế và biến động chi phí đang đặt DN Việt trước bài toán khó: chuyển đổi mô hình hay bị tụt lại phía sau? DN chiến thắng sẽ là DN thích ứng nhanh nhất, vận hành ổn định nhất và tạo ra giá trị cao nhất.

Chuyển đổi mô hình không còn là lựa chọn, mà là con đường duy nhất để DN Việt tồn tại, vươn lên và bứt phá trong môi trường biến động toàn cầu. Chỉ những DN biết thích ứng nhanh, vận hành linh hoạt và nắm bắt giá trị trong chuỗi mới có thể vượt qua khủng hoảng và định hình tương lai.

Thế Vinh