Doanh nhân làm giàu từ sâm Ngọc Linh và những trăn trở để phát triển kinh tế xanh bền vững

Sinh ra và lớn lên tại vùng núi thôn Bồng Miêu, xã Phú Ninh, TP. Đà Nẵng, ông Đinh Công Hậu đã có khoảng 10 năm gắn bó với cây sâm Ngọc Linh, từ quy mô gia đình từng bước gây dựng vườn sâm khoảng 20.000 cây từ 10 năm tuổi trở lên. Với ông, hành trình ấy bắt đầu từ mong muốn tạo thêm thu nhập, chăm lo gia đình và cha mẹ.

Doanh nhân Đinh Công Hậu phát triển sâm Ngọc Linh theo hướng bền vững, gắn nâng cao giá trị kinh tế với bảo vệ rừng, gìn giữ hệ sinh thái và phát huy giá trị dược liệu quý của núi rừng.

Từ cây sâm đến bài toán giữ rừng

Câu chuyện làm kinh tế của ông Đinh Công Hậu bắt đầu từ một loại cây không thể tách rời khỏi tự nhiên.

Khoảng 10 năm trước, ông bắt đầu tìm hiểu và trồng sâm Ngọc Linh theo quy mô gia đình. Không có kế hoạch tính toán bài bản, ông chỉ tự mầy mò học cách trồng, chăm sóc cây từ thực tế, từng bước tích lũy kinh nghiệm. Đến nay, gia đình ông đã trồng và chăm sóc khoảng 20.000 cây sâm từ 10 năm tuổi trở lên, bên cạnh diện tích cây từ 2-7 năm tuổi tại thôn 1, xã Trà Linh, Tp. Đà Nẵng.

Điều đặc biệt ở cây sâm Ngọc Linh là giá trị kinh tế không chỉ nằm ở bản thân cây trồng. Sâm được phát triển dưới tán rừng, cần điều kiện phù hợp về ánh sáng, độ ẩm, đất và nguồn nước. Vì vậy, bảo vệ môi trường tự nhiên không phải là một công việc nằm bên ngoài hoạt động sản xuất mà trở thành một phần của quá trình tạo ra sản phẩm.

Vườn Sâm Ngọc Linh của ông Hậu được bao phủ bởi khu rừng tự nhiên với khí hậu mát ẩm, đất giàu mùn và tán che phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi để sâm Ngọc Linh sinh trưởng, phát triển.( ảnh Công Hậu)

Theo ông Hậu, nếu rừng còn thì cây sâm mới có điều kiện sinh trưởng. Đất, nước và khí hậu đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cây. Khi những điều kiện đó bị thay đổi, giá trị kinh tế của cây sâm cũng bị tác động. “Muốn phát triển cây sâm lâu dài thì phải giữ được môi trường. Rừng còn, đất còn, nguồn nước còn thì cây sâm mới còn điều kiện phát triển”, ông Hậu chia sẻ.

Theo đó, ông nhìn nhận về việc làm giàu từ nông nghiệp đặc hữu. Không thể chỉ tính số lượng cây, sản lượng hay giá bán mà bỏ qua những yếu tố tự nhiên đứng phía sau.

Trong khi đó, sâm Ngọc Linh cần nhiều năm mới cho giá trị kinh tế. Khoảng thời gian chờ đợi dài khiến vốn bị “giam”, trong khi người trồng vẫn phải duy trì chi phí chăm sóc, bảo vệ và phòng ngừa rủi ro.

Qua đó, với ông Hậu, trồng sâm là câu chuyện của tầm nhìn dài hạn. Không thể vì áp lực doanh thu trước mắt mà chạy theo sản lượng bằng mọi giá, bởi một thay đổi về môi trường có thể ảnh hưởng đến cả chất lượng lẫn giá trị sản phẩm.

Những con số đáng chú ý

Khoảng 10 năm ông Đinh Công Hậu gắn bó với cây sâm Ngọc Linh.

Khoảng 20.000 cây sâm từ 10 năm tuổi trở lên đang được gia đình chăm sóc.

2-7 năm tuổi là nhóm cây đang tiếp tục được đầu tư, chăm sóc tại thôn 1, xã Trà Linh, Tp. Đà Nẵng.

3 yếu tố quan trọng tác động trực tiếp đến cây sâm: đất, nguồn nước và khí hậu.

Nhiều năm đầu tư khiến vốn sản xuất cần được tính toán theo chu kỳ dài thay vì kỳ vọng thu hồi nhanh.

Giữ môi trường để giữ nguồn thu

Theo ông Hậu, ban đầu đến với cây sâm đơn giản là muốn có một hướng đi để chăm lo cho gia đình, cha mẹ. Ông không nghĩ quá nhiều đến chuyện làm giàu, mà muốn dùng sức lao động của mình để tạo dựng cuộc sống ổn định và “báo hiếu” cha mẹ. Nhưng càng gắn bó với cây sâm, ông càng nhận thấy sinh kế của gia đình có mối quan hệ trực tiếp với tự nhiên.

Theo ông, trước khi đầu tư trồng sâm, người dân cần tìm hiểu kỹ điều kiện đất, khí hậu, nguồn nước. Không phải cứ cây có giá trị kinh tế cao thì đưa về trồng là có thể thành công.

Sâm Ngọc Linh sinh trưởng dưới tán rừng tự nhiên nhờ điều kiện khí hậu, độ ẩm và môi trường sinh thái phù hợp, qua đó cho thấy giá trị của việc bảo vệ rừng gắn với phát triển dược liệu bền vững. (ảnh Công Hậu)

Theo đó, nếu môi trường bị suy giảm, chính người sản xuất là đối tượng chịu tác động trước tiên. Đây chính là lý do ông Hậu cho rằng lợi nhuận là mục tiêu tự nhiên của hoạt động kinh doanh nhưng không thể là mục tiêu duy nhất.

“Lợi nhuận không thể là mục tiêu duy nhất”

P/V: Bước vào “kỷ nguyên vươn mình”, ông nhìn nhận trách nhiệm của doanh nhân đối với môi trường và cộng đồng như thế nào, thay vì chỉ tập trung vào lợi nhuận?

Ông Đinh Công Hậu: Kinh doanh thì phải có lợi nhuận để duy trì hoạt động, nhưng lợi nhuận không thể là mục tiêu duy nhất. Nếu chỉ nghĩ đến lợi nhuận mà làm ảnh hưởng đến môi trường hoặc cộng đồng thì về lâu dài chính doanh nghiệp cũng phải chịu hậu quả.

Với cây sâm, điều này càng rõ. Sâm phụ thuộc vào rừng, đất, nước và điều kiện tự nhiên. Vì vậy, bảo vệ vùng nguyên liệu, bảo vệ môi trường cũng chính là bảo vệ nguồn thu lâu dài của gia đình.

Từ thực tế sản xuất, ông Hậu nhìn rừng không đơn thuần là một không gian để khai thác mà là một “tài sản sản xuất” lâu dài. Tán rừng, nguồn nước, đất và hệ sinh thái đều góp phần tạo nên giá trị của cây sâm.

Cách tiếp cận này cho thấy một hướng đi đáng chú ý của kinh tế miền núi: thay vì khai thác tài nguyên đến cạn kiệt, có thể tạo thu nhập bằng cách duy trì khả năng sinh lợi của hệ sinh thái.

Ông Đinh Công Hậu bên thành quả từ việc phát triển sâm Ngọc Linh dưới tán rừng tự nhiên, qua đó mở ra hướng sinh kế xanh gắn giá trị kinh tế với bảo vệ rừng và gìn giữ môi trường. (ảnh Trọng Nghị)

Vốn xanh cần đi cùng chu kỳ sản xuất

Cùng với đó, bảo vệ môi trường là điều kiện để sản xuất bền vững thì vốn lại là một trong những rào cản lớn đối với những hộ sản xuất quy mô gia đình như ông Hậu.

“Khó khăn lớn nhất hiện nay là vốn và chi phí kỹ thuật. Bên cạnh đó là những rủi ro từ thời tiết, thị trường và đầu ra sản phẩm” ông Hậu chia sẻ.

Một khoản đầu tư dài hạn nhưng phải sử dụng nguồn vốn có thời hạn ngắn sẽ tạo áp lực rất lớn cho người sản xuất. Đặc biệt, trong bối cảnh thị trường có thời điểm dư nguồn cung, sản phẩm khó tiêu thụ với số lượng lớn, vốn càng khó quay vòng.

Hiện sản phẩm của gia đình chủ yếu được bán lẻ tại các hội chợ nông nghiệp, chưa có đầu ra với những đơn hàng lớn. Khi thị trường chậm, người trồng vừa phải tiếp tục chăm sóc cây, vừa phải chờ cơ hội tiêu thụ sản phẩm.

Đây là bài toán không chỉ của riêng một hộ trồng sâm. Với những sản phẩm nông nghiệp có chu kỳ dài, nguồn vốn phù hợp có thể quyết định khả năng duy trì sản xuất và đầu tư theo hướng xanh.

Cần vốn phù hợp với cây sâm

“Cây sâm không thể đầu tư hôm nay, ngày mai đã có doanh thu”

P/V: Theo ông, đâu là rào cản lớn nhất để người sản xuất đầu tư công nghệ và chuyển sang phương thức sản xuất xanh?

Ông Đinh Công Hậu: Tôi nghĩ cả vốn, chi phí và thị trường đều là vấn đề, nhưng vốn và thời gian thu hồi vốn là khó nhất. Cây sâm cần nhiều năm mới cho giá trị. Trong thời gian đó vẫn phải bỏ tiền chăm sóc, bảo vệ và đầu tư kỹ thuật.

Nếu vay vốn mà thời hạn ngắn, lãi suất cao thì người sản xuất rất áp lực. Tôi mong có những khoản vay với lãi suất phù hợp, thời hạn đủ dài và điều kiện đơn giản hơn. Cùng với đó, cần hỗ trợ về công nghệ, kỹ thuật, phòng bệnh, chống chuột và đầu tư hạ tầng như điện, đường để người dân thuận lợi hơn trong sản xuất.

Ở góc độ kinh tế môi trường, đầu tư xanh thường có một nghịch lý: người sản xuất phải bỏ chi phí trước để tạo ra lợi ích lâu dài cho cả sản phẩm, cộng đồng và môi trường. Nếu những lợi ích đó không được phản ánh vào giá trị thị trường, động lực đầu tư sẽ bị hạn chế.

Với cây sâm, công nghệ bảo quản, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc có thể giúp nâng giá trị sản phẩm. Nhưng để làm được, người sản xuất cần vốn và một thị trường đủ ổn định để có thể thu hồi khoản đầu tư trong thời gian dài.

Do đó, câu chuyện “vốn xanh” không chỉ là có thêm một khoản vay. Quan trọng hơn là thiết kế nguồn vốn phù hợp với chu kỳ sản xuất, mức độ rủi ro và khả năng trả nợ của từng loại hình nông nghiệp.

Không xin ưu đãi, cần cơ chế dễ tiếp cận

Từ thực tế của mình, ông Hậu cho rằng chính sách hỗ trợ cần đi vào những khó khăn cụ thể của người sản xuất.

Theo đó, với các hộ gia đình, việc tiếp cận vốn, hoàn thiện thủ tục, đi lại để thực hiện hồ sơ hay tiếp cận các chương trình hỗ trợ kỹ thuật đều có thể trở thành trở ngại. Ông mong muốn các thủ tục liên quan đến đầu tư, môi trường, đất đai và vùng nguyên liệu được hướng dẫn rõ ràng, minh bạch, giảm những khâu không cần thiết. Song song với đó là chính sách tín dụng có thời hạn phù hợp với cây trồng dài ngày.

Cơ chế minh bạch cho sản xuất dài hạn

“Chúng tôi cần cơ chế minh bạch, ổn định và dễ tiếp cận”

P/V: Ông kỳ vọng gì từ chính sách để người trồng sâm có thể mạnh dạn đầu tư theo hướng xanh và bền vững?

Ông Đinh Công Hậu: Tôi mong chính sách khi triển khai thực tế sẽ phù hợp hơn với đặc thù sản xuất. Với cây sâm, cần nguồn vốn có thời hạn dài, lãi suất hợp lý và điều kiện tiếp cận rõ ràng.

Các tiêu chí đối với dự án xanh cũng cần được hướng dẫn cụ thể để người dân, doanh nghiệp biết mình cần chuẩn bị những gì và liên hệ ở đâu.

“Tôi không mong muốn một cơ chế đặc biệt cho riêng mình. Điều cần thiết là một cơ chế minh bạch, ổn định và dễ tiếp cận để người sản xuất có thể yên tâm đầu tư lâu dài…” ông Hậu nói.

Sâm Ngọc Linh sinh trưởng dưới tán rừng tự nhiên nhờ điều kiện khí hậu, độ ẩm và môi trường sinh thái phù hợp, qua đó cho thấy giá trị của việc bảo vệ rừng gắn với phát triển dược liệu bền vững. (ảnh Công Hậu)

Một cây sâm, nhiều giá trị

Từ một cây sâm, giá trị kinh tế có thể được mở rộng qua nhiều khâu: cây giống, chăm sóc, bảo vệ vùng nguyên liệu, thu hoạch, chế biến, bảo quản, truy xuất nguồn gốc và đưa sản phẩm ra thị trường.

Nếu chỉ bán nguyên liệu, phần giá trị gia tăng có thể chưa được khai thác hết. Ngược lại, đầu tư vào chế biến sâu, chất lượng và thương hiệu có thể mở rộng giá trị của sản phẩm, đồng thời tạo thêm việc làm trong chuỗi. Quan trọng hơn, khi sinh kế của người dân gắn trực tiếp với rừng, việc bảo vệ rừng cũng trở thành lợi ích kinh tế cụ thể.

Qua đó, bảo vệ rừng không còn chỉ được nhìn như một yêu cầu bảo tồn, mà trở thành điều kiện để duy trì vùng nguyên liệu, duy trì thu nhập và giữ giá trị của sản phẩm trong nhiều năm.

Hành trình của ông Đinh Công Hậu với cây sâm Ngọc Linh không chỉ là câu chuyện về một hộ gia đình tìm cách làm giàu. Đó còn là câu chuyện về cách một sinh kế có thể được xây dựng trên nền tảng của tự nhiên và chỉ có thể bền vững khi biết gìn giữ nền tảng ấy.

Khi lợi ích của người sản xuất, cộng đồng và môi trường cùng được đặt trong một bài toán, làm giàu mới có thể cùng phát triển bền vững giá trị kinh tế cho hôm nay và cơ hội sinh kế cho những năm sau.