Doanh thu báo chí, nhìn từ mạng xã hội

Trong mô hình kinh tế báo chí hiện đại, doanh thu quảng cáo vẫn là nguồn tài chính chủ yếu của phần lớn cơ quan báo chí. Giá trị quảng cáo phụ thuộc trực tiếp vào lượng truy cập, số lượt nhấp chuột (click), thời gian xem và mức độ tương tác của người dùng. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi lượt truy cập vào bài báo đều mang giá trị kinh tế cụ thể.

Tuy nhiên, sự phổ biến của mạng xã hội đã làm thay đổi hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Thay vì truy cập trực tiếp vào trang báo điện tử, người dùng ngày càng có xu hướng tiếp nhận thông tin thông qua Facebook, TikTok, YouTube, Threads hay các hội nhóm cộng đồng.

Chỉ với vài dòng tóm tắt hoặc một video ngắn, nhu cầu truy cập trực tiếp vào bài báo gốc của người dùng đã giảm đáng kể. Trong khi đó, các nền tảng mạng xã hội lại giữ được người dùng ở lại hệ sinh thái của mình lâu hơn, từ đó tiếp tục thu lợi từ quảng cáo, dữ liệu và tương tác.

Nói cách khác, báo chí đang chịu tình trạng “thất thoát giá trị truyền thông”. Các cơ quan báo chí phải duy trì bộ máy phóng viên, biên tập viên, chi phí tác nghiệp, xác minh thông tin và sản xuất nội dung chuyên nghiệp; nhưng doanh thu quảng cáo phát sinh từ sự chú ý của công chúng lại bị dịch chuyển sang các nền tảng số. Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều cơ quan báo chí gặp khó khăn tài chính trong thời đại truyền thông số.

Trước thực trạng này, Việt Nam đã ban hành nhiều quy định nhằm quản lý việc trích dẫn và chia sẻ nội dung báo chí trên Internet. Nghị định số 72/2013/NĐ-CP quy định việc cung cấp và sử dụng thông tin trên mạng phải tuân thủ các quy định về nguồn tin và quyền sở hữu trí tuệ. Thông tư 09/2014/TT-BTTT yêu cầu các trang thông tin điện tử tổng hợp khi khai thác lại nội dung báo chí phải ghi rõ nguồn chính thức. Bộ Thông tin và Truyền thông cũng từng ban hành Quyết định số 1418/QĐ-BTTTT nhằm nhận diện hiện tượng “báo hóa” mạng xã hội và trang thông tin điện tử tổng hợp.

Tuy nhiên, việc kiểm soát trên thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Phần lớn các tài khoản mạng xã hội không sao chép nguyên văn bài báo mà chỉ khai thác “ý chính” hoặc “thông tin cốt lõi”. Điều này khiến việc xác định vi phạm bản quyền trở nên phức tạp. Dù nội dung ban đầu được sản xuất bởi cơ quan báo chí, nhưng lưu lượng truy cập và doanh thu quảng cáo lại không quay trở về đơn vị sản xuất thông tin.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia trên thế giới đã bắt đầu xây dựng cơ chế buộc các nền tảng số phải chia sẻ lợi ích kinh tế với báo chí. Đây được xem là xu hướng quan trọng nhằm bảo vệ hệ sinh thái báo chí trước sự thống trị ngày càng lớn của các tập đoàn công nghệ như Meta hay Google. Quan điểm chung là: nếu nền tảng số hưởng lợi kinh tế từ nội dung báo chí thông qua quảng cáo và thời gian sử dụng của người dùng, thì một phần doanh thu cần được phân phối trở lại cho các cơ quan báo chí – đơn vị trực tiếp đầu tư sản xuất thông tin.

Tại Việt Nam, dự thảo sửa đổi Luật Báo chí và các quy định mới về quản lý nền tảng số đang mở ra cơ sở pháp lý quan trọng cho vấn đề này. Việc xây dựng cơ chế chia sẻ doanh thu giữa nền tảng số và cơ quan báo chí không chỉ giúp giảm thất thoát tài chính mà còn góp phần bảo đảm sự tồn tại của báo chí chuyên nghiệp trong thời đại số.