Độc đáo hình tượng ngựa trong văn hóa Việt

Sở hữu những đặc điểm nổi bật như thông minh, nhanh nhẹn, trung thành cùng vẻ ngoài hiền lành, nhã nhặn - ngựa đã đi vào ca dao, tục ngữ đến truyền thuyết, lễ hội, tín ngưỡng dân gian, mang trong mình nhiều lớp nghĩa và làm đối trọng cho nhiều phản ánh sinh động bản sắc và tâm hồn người Việt qua nhiều thế kỷ.

Hình tượng mang đậm dấu ấn văn hóa - lịch sử Việt

Là người Việt, không ai không thuộc nằm lòng câu thành ngữ nổi tiếng "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ" như một minh chứng rõ nét về phép ứng xử ngàn đời về tinh thần chở che, tương thân tương ái của dân tộc. Tương tự như thế, "Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn" thêm một lần nữa đề cao tính cộng đồng, đoàn kết để cùng nhau vượt khó, như một giá trị cốt lõi của truyền thống người Việt xưa nay. Nói về bản lĩnh kiên trì, không lùi bước trước gian nan thử thách, vững chí bền gan theo đuổi mục tiêu cuối cùng, cha ông ta thường khẳng định "Đường dài mới biết ngựa hay".

Ngựa trong văn hóa Việt không chỉ là người bạn đồng hành trung thành trong lao động và chiến đấu, mà còn là biểu tượng của tinh thần, khát vọng và triết lý sống sâu sắc. Từ vó ngựa "Mã đáo thành công" trong tranh Đông Hồ khỏe khoắn, dũng mãnh, là biểu tượng của tài lộc, may mắn; đến dáng ngựa linh thiêng, uy nghi trong tranh Hàng Trống đều là hiện thân của sức mạnh, lòng kiên định, tinh thần xông pha và ước vọng hướng thiện của người Việt.

Trong lịch sử chiến trận, ngựa đồng hành cùng các tướng lĩnh kinh qua bao vận nước thăng trầm. Những câu chuyện về chiến mã trung thành, về những chuyến hành quân xuyên rừng vượt núi đã ăn sâu trong tâm thức người Việt như một biểu tượng của lòng trung nghĩa và khát vọng bảo vệ non sông. Hình tượng ngựa còn mang đậm màu sắc lịch sử và anh hùng ca, tiêu biểu ở truyền thuyết cậu bé làng Gióng lớn lên trong khoảnh khắc phi thường, cưỡi lên lưng ngựa sắt, một mình đánh tan giặc Ân là biểu tượng của sức mạnh kỳ vĩ, của tinh thần quật cường chống giặc ngoại xâm. Con ngựa sắt của Thánh Gióng không chỉ là phương tiện chiến đấu, mà còn là hiện thân của khát vọng vươn lên, của ý chí không chịu khuất phục trước mọi thế lực xâm lăng, mãi là dấu ấn bất tử trong tâm trí người Việt. Trong dân gian, vẫn còn đó giai thoại về ngựa xích thố, ngựa hồng - những biểu tượng dũng mãnh với tinh thần "trung quân ái quốc" còn được sử sách lưu truyền đến ngày nay.

Ngựa trong văn hóa và lịch sử đất Việt, luôn hiện diện bằng khí phách hùng dũng và kiên cường, ngoài sức mạnh chiến trận còn thể hiện bản lĩnh của một dân tộc nhỏ bé trong hành trình dựng nước - giữ nước. Tinh thần vượt khó, tiến lên không mệt mỏi cũng là phẩm chất đáng quý của ngựa mà ta có thể cảm nhận trong từng bước chân dồn dập, mạnh mẽ, bền bỉ, không lùi bước của "Vó ngựa Trường Sơn"… Ngựa còn là hiện thân cho trí tuệ và sự quyết đoán trước bao gian nguy, thử thách.

Xuất hiện trong nhiều không gian tín ngưỡng, ta bắt gặp nhiều hình tượng ngựa như ngựa trắng, ngựa đỏ, ngựa ô với ý nghĩa là linh vật chở thần linh giáng trần phổ độ chúng sinh cùng thông điệp bình an và phú quý trong tín ngưỡng hầu đồng, thờ Mẫu. Ngoài ra, hình ảnh "ngựa thờ", "ngựa giấy" ở nhiều miền quê Bắc Bộ xuất hiện trong nhiều lễ rước; Hội Gióng tại Sóc Sơn cùng biểu tượng ngựa sắt dũng mãnh; ngựa trong tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần (Hưng Đạo Vương)… vừa là biểu tượng của sự linh thiêng, kết nối thế giới tâm linh - đời sống, đồng thời phản ánh lòng biết ơn tiền nhân về sự chở che, bảo hộ.

Một biểu tượng đặc sắc trong văn học dân gian

Cũng như nhiều con giáp khác, ngựa là một hình tượng quen thuộc được người đời gửi gắm vào đó những triết lý nhân sinh qua nhiều ví von, răn dạy thâm thúy. Từ trong ca dao, thành ngữ, tục ngữ… có rất nhiều thông điệp cuộc sống được người đời khéo léo mượn ngựa để phản ánh như: Người cương trực, nói chuyện thẳng thắn không úp mở, có câu "Thẳng như ruột ngựa"; để chỉ người một mình đương đầu với khó khăn, không có ai trợ giúp ấy là "Đơn thương, độc mã"; với người lắm tài nhiều tật, người đời có câu xoa dịu"Ngựa chứng là ngựa hay"; mô tả về sự buồn bã, thất vọng có "Dài như mặt ngựa"; khi muốn khích lệ ai đó dù gian lao vất vả vẫn kiên trì không bỏ cuộc, người đời thường dùng "Lên ngựa, xuống ngựa"; khi muốn động viên thất bại của giỏi giang, có câu "Ngựa chiến cũng có lúc trượt vó"; nói về phúc họa của đời người, trong cái rủi có cái may, người ta thường dùng "Tái ông thất mã"; chỉ những người có sở thích, lối sống giống nhau thường tự tìm đến và kết giao với nhau thì là "Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã"...

Ngoài ra, dân gian cũng hết sức tinh tế để châm biếm, mỉa mai về thói hư tật xấu cũng như phép ứng xử của con người thông qua hình tượng ngựa: Tục ngữ có câu "Ngựa non háu đá" là lời nhắc khéo cho những người trẻ nóng vội, thiếu trải nghiệm nên thường hung hăng, dễ hành động bốc đồng; "Ngựa quen đường cũ" lại ngụ ý về những thói quen, hành vi xấu khó sửa, cứ lặp đi lặp lại; "Cưỡi ngựa xem hoa" nhằm phê phán thái độ làm việc qua loa, sơ sài, thiếu đầu tư công sức, tâm trí; "Lông bông như ngựa chạy đường quai" chỉ người sống không có định hướng và mục đích rõ ràng; "Ngựa bất kham" ám chỉ người có tính khí bướng bỉnh, ương ngạnh khó dạy bảo … Bên cạnh đó, còn có "Được đầu voi, đòi đầu ngựa" (ám chỉ người có lòng tham vô đáy, không biết dừng lại đúng lúc); "Đầu trâu mặt ngựa" (dùng để nói về những kẻ vô lại, bất lương); "Voi giày ngựa xé" (lời nguyền rủa cay độc đối với người phạm trọng tội hoặc bị căm ghét tột cùng)…

Có thể thấy, trong dòng chảy của văn hóa dân tộc Việt xưa nay, ngựa là một biểu tượng đa nghĩa, nói thay người đời nhiều triết lý nhân sinh thâm thúy. Có khi là một đối trọng đẹp cho những tôn vinh, ngợi ca và lúc khác lại ngụ ý bằng những chê bai kín đáo. Dù ở góc độ nào đi nữa, không thể phủ nhận vai trò của con vật này trong việc kết nối quá khứ với hiện tại, đời sống con người và thế giới tâm linh vừa gần gũi vừa thiêng liêng, vừa sang trọng lại hết sức mộc mạc.

Đón xuân Bính Ngọ, mạo muội được mạn đàm đôi dòng về loài ngựa - một con vật hiền lành, trung nghĩa, luôn mang trong mình ý chí vượt khó và khát vọng chinh phục thử thách. Từ đó, chúng ta cùng hi vọng biểu tượng ngựa sẽ trở thành nguồn cảm hứng cho những khởi sinh mới táo bạo, đầy bản lĩnh của người Việt bằng cú "phi nước đại" thần tốc vào tương lai.

Ngô Thế Lâm