Độc đáo nghi lễ lên nhà mới của người Ê Đê ở Đắk Lắk

Khi ngôi nhà dài đã hoàn tất, rượu cần được ủ thơm, vật hiến sinh chuẩn bị đầy đủ, đến ngày lành tháng tốt, anh em họ hàng gần xa tề tựu, người Ê Đê tổ chức nghi lễ lên nhà mới theo phong tục truyền thống.

Trong tiếng chiêng knah rộn ràng, lễ lên nhà mới của người Ê Đê ở khu vực phía Tây của tỉnh Đắk Lắk được tiến hành với hai phần lễ chính: cúng thần linh, tổ tiên và cúng sức khỏe cho gia chủ. Theo ông Y Min Kbuôr (aê Lương), ở buôn Cuôr Kắp, phường Tân An, lễ lên nhà mới là nghi thức công nhận ngôi nhà đã hoàn thành và cầu mong sự che chở của thần linh: “Ngôi nhà đã thành hình thì người ta sẽ làm lễ cúng để cầu cho thần linh phù hộ cho ngôi nhà và gia chủ đều được bình an, mạnh khỏe, ăn nên làm ra, cuộc sống bền vững đủ đầy”.

Nhà dài truyền thống không chỉ là nơi cư trú mà còn là trung tâm đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Ê Đê

Nghi lễ mở đầu tại cửa sổ phía Đông của ngôi nhà. Theo quan niệm của người Ê Đê, đây là hướng đón ánh sáng mặt trời, biểu trưng cho sự sống và khởi đầu. Khi lễ vật được bày biện, tiếng chiêng vang lên, thầy cúng bắt đầu mời các yang, những vị thần linh cai quản núi rừng, đất trời, cùng ông bà tổ tiên về chứng giám, công nhận ngôi nhà mới và phù hộ cho gia đình. Trong lời khấn có đoạn:“…Ơ các yang, chúng tôi báo với ông bà tổ tiên rằng con cháu đã về được nơi ở mới, đã có nhà, có bếp. Mời ông bà về dự, phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, làm ăn no đủ, buôn làng đoàn kết, yên vui…”

Tiếp đó là nghi thức cúng sức khỏe cho gia chủ, đây được coi là trọng tâm trong lễ lên nhà mới. Vợ chồng chủ nhà ngồi trước mâm cúng, hướng về cửa sổ phía Đông. Thầy cúng khấn thần, sau đó tiến về vị trí ché rượu tiếp tục làm lễ, trao cần rượu, đọc lời chúc phúc và đeo vòng đồng, cầu mong sức khỏe dồi dào, cuộc sống bền vững, lúa đầy kho, chiêng ché đủ đầy. Ông Y Siong Êban, ở buôn Ko Tam, phường Tân An cho biết: “Khi lên nhà mới thì theo phong tục phải làm cúng sức khỏe để chúc sức khỏe cho bản thân gia chủ luôn dồi dào, vui vẻ, luôn luôn có sức khỏe tốt. Phong tục tập quán của người Ê đê là như vậy đó, có nhà mới thì phải chúc sức khỏe cho chủ nhà”.

Thầy cúng sẽ thay mặt gia chủ giao tiếp với thần linh thông qua các bài cúng khấn

Một nghi thức không thể thiếu là cúng cho các vật dụng trong nhà. Từ cầu thang, bếp lửa đến giường, ghế, ché rượu đều được làm lễ, gửi gắm niềm tin rằng mỗi vật dụng sẽ đồng hành, che chở cho gia đình trong đời sống hằng ngày. Điều này thể hiện ngôi nhà không chỉ là không gian sống vật chất đơn thuần mà có linh hồn, được cộng đồng và thần linh cùng chứng nhận.

Xuyên suốt các nghi lễ, tiếng chiêng knah vang lên theo từng nhịp khác nhau, phù hợp với từng giai đoạn cúng. Các nghệ nhân trong buôn giữ vai trò quan trọng, bảo đảm nghi lễ được thực hành đúng phong tục, giữ trọn sắc thái truyền thống.

Dàn chiêng giữ nhịp trong các nghi lễ của người Ê Đê với từng tiết tấu khác nhau phù hợp với bối cảnh và từng giai đoạn của nghi lễ

Ông Y Nhut Kbuôr (aê Dăm Săn), ở buôn Cuôr Kắp, phường Tân An cho hay:“Theo phong tục của người Ê Đê trước khi làm lễ cúng sẽ đánh chiêng trước. Các bộ chiêng được tập hợp lại và được diễn tấu lần lượt. Sau đó tạm nghỉ chờ thầy cúng làm lễ cúng thì đánh tiếp. Lượt đánh chiêng đầu tiên sẽ đánh nhịp chậm rãi, bình thường, tiếp đó thì đánh nhịp đuổi nhanh. Khi thầy cúng khấn gần xong sẽ tạm dừng đánh chiêng. Trong lúc đeo vòng làm lễ sẽ không đánh chiêng. khi đeo vòng xong và uống rượu cần thì lại đánh chiêng tiếp cho tới khi kết thúc buổi lễ”.

Kết thúc phần lễ, gia chủ, dòng họ và khách mời quây quần bên ché rượu cần, cùng uống rượu theo nghi thức mời rượu truyền thống. Tiếng chiêng tiếp tục ngân vang, hòa cùng tiếng nói cười, tạo nên không khí ấm cúng, gắn kết cộng đồng. Theo ông Y Thái Êban, ở buôn Kmrơng Prong A, phường Tân An, với người Ê Đê, ngôi nhà không chỉ để ở mà còn là không gian linh thiêng gắn kết con người với tổ tiên và các thế hệ:“Làm lễ cúng nhà mới và cúng sức khỏe, các anh chị em của chúng tôi cũng rất mừng vui. Phong tục quan trọng đó là từ xưa thực hiện nghi lễ cúng để vừa có sức khỏe cho cộng đồng và tất cả mọi người. Quan tâm đến phong tục để vừa quảng bá cho mọi người được xem được thấy phong tục của mình và các thế hệ con cháu sau này sẽ biết được các phong tục của người Ê đê như thế nào và tiếp tục gìn giữ, vì mỗi phong tục thì mỗi khác nhau”.

Cúng sức khỏe chủ nhà, nghi thức trọng tâm trong lễ cúng lên nhà mới của người Ê Đê

Là một nghi lễ truyền thống, đến nay lễ lên nhà mới vẫn được người Ê Đê duy trì trong đời sống hiện đại. Dù có những điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện sinh hoạt mới, các nghi thức cốt lõi vẫn được gìn giữ, thể hiện sự trân trọng cội nguồn và vai trò cố kết cộng đồng của văn hóa buôn làng.

Thầy cúng khấn cầu sức khỏe và đeo vòng đồng cho gia chủ.

Trong bối cảnh đô thị hóa và giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, việc duy trì nghi lễ lên nhà mới không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc của người Ê Đê, mà còn mở ra hướng khai thác giá trị văn hóa truyền thống gắn với du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm. Qua đó, những ngôi nhà dài không chỉ hiện diện trong ký ức, mà tiếp tục sống động trong đời sống hiện tại ở vùng đất Tây Nguyên.

H Xíu/VOV-Tây Nguyên