Độc đáo 'ngoại giao Expo'

Triển lãm toàn cầu (Expo) trên thực tế vừa là diễn đàn kinh tế, diễn đàn văn hóa, đồng thời có thể trở thành một kênh ngoại giao đặc biệt hiệu quả. (Nguồn: Modern Diplomacy)

Theo Modern Diplomacy, điểm đặc biệt của các Expo là tạo ra không gian để các chính phủ gặp gỡ, trao đổi mà không phải chịu những sức ép thường thấy trong các cuộc đàm phán ngoại giao cấp cao hay những vấn đề địa chính trị nhạy cảm.

Thay vào đó, các Expo quy tụ quan chức chính phủ, giới doanh nghiệp và công chúng quốc tế trong một môi trường thuận lợi cho ngoại giao công chúng và ngoại giao kinh tế.

Các quốc gia có thể xây dựng quan hệ với đối tác quốc tế, thúc đẩy thương mại và đầu tư, đồng thời quảng bá hình ảnh đất nước nhằm gia tăng sức mạnh mềm. Tinh thần chủ đạo của các Expo vì thế mang tính hợp tác nhiều hơn là đối đầu.

Những diễn đàn như Đại hội đồng Liên hợp quốc có vai trò không thể thay thế, song phần lớn tập trung vào việc giải quyết các cuộc khủng hoảng trước mắt và những vấn đề chính trị khó khăn.

Trong khi đó, các Expo lại mở ra thêm không gian để các quốc gia xây dựng quan hệ, quảng bá hình ảnh và tìm kiếm cơ hội hợp tác kinh tế, với quy mô mà ít diễn đàn quốc tế nào có thể sánh được.

Nền tảng đa phương phương rộng mở

Bài viết trên Modern Diplomacy nhận định, trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phân cực, hoạt động ngoại giao đa phương truyền thống trở nên khó khăn hơn. Nhiều thể chế rơi vào bế tắc hoặc bị gạt sang một bên; các biện pháp trừng phạt khiến chính phủ các nước khó duy trì tiếp xúc.

Và các kỳ Expo là một trong số ít những trường hợp ngoại lệ. Tại đây, không có nghị quyết, không bỏ phiếu, không quyền phủ quyết và cũng không ai buộc phải đồng thuận về bất kỳ vấn đề nào. Điều đó khiến việc tham gia trở nên ít rủi ro hơn, đồng thời tạo thêm dư địa để các quốc gia duy trì đối thoại, ngay cả khi có những khác biệt sâu sắc về chính trị. Một không gian thân thiện, đậm tính kết nối như các kỳ Expo ngày càng trở nên hữu ích đối với các nhà ngoại giao.

Triển lãm toàn cầu năm 2027 tại Belgrade (Expo 2027 Belgrade) tại thủ đô Belgrade của Serbia dự kiến quy tụ hơn 140 thành viên của cộng đồng quốc tế, trong một không gian hợp tác, không mang tính đối đầu.

Triển lãm thế giới EXPO 2025 chủ đề “Thiết kế xã hội tương lai cho cuộc sống của chúng ta” đã diễn ra tại Osaka, Kansai, Nhật Bản, từ ngày 13/4-13/10/2025, thu hút đông đảo các quốc gia tham dự. (Nguồn: Note)

Triển lãm sẽ diễn ra trong ba tháng vào mùa Xuân và mùa Hè năm tới sẽ tạo nên một không gian đa dạng, nơi các nước có thể gặp gỡ, duy trì tiếp xúc và trao đổi, bên cạnh những kênh ngoại giao chính thức.

Các chuyên gia đối ngoại phân tích, những cuộc gặp gỡ tại những không gian như vậy có thể không dẫn tới các tuyên bố chung hay những thỏa thuận cụ thể, nhưng vẫn có giá trị về mặt ngoại giao. Khi quan hệ giữa các nước đang căng thẳng, một diễn đàn không đặt ra quá nhiều yêu cầu đối với các bên đôi khi lại có thể đạt được nhiều mục tiêu hơn, đơn giản bởi nó giúp các bên tiếp tục duy trì tiếp xúc với nhau.

Cũng cần nhớ rằng đối thoại quốc tế không chỉ diễn ra giữa chính phủ và các nhà ngoại giao. Nếu muốn gia tăng sức mạnh mềm và mở rộng ảnh hưởng, các quốc gia cũng phải tiếp cận công chúng nước ngoài.

Triển lãm thế giới mang lại cho chính phủ các nước một cơ hội đặc biệt để cùng lúc tiếp cận cả giới chức và đông đảo người dân. Một gian hàng quốc gia có thể đón tiếp các Bộ trưởng, lãnh đạo doanh nghiệp, đồng thời giới thiệu với hàng nghìn khách tham quan về văn hóa, sản phẩm, du lịch và công nghệ của từng đất nước.

Sân chơi bình đẳng

Quy mô của một quốc gia có ý nghĩa rất lớn trong chính trị quốc tế. Quy mô GDP, dân số, sức mạnh quân sự, sức mạnh mềm và nhiều yếu tố khác quyết định tiếng nói của quốc gia đó được lắng nghe đến đâu.

Điều này đương nhiên khiến các nước nhỏ gặp một số bất lợi, trừ khi họ sở hữu những nguồn tài nguyên đặc biệt như trữ lượng nhiên liệu hóa thạch lớn hoặc vũ khí hạt nhân. Để khắc phục hạn chế về quy mô, sức mạnh và mức độ hiện diện, các nước nhỏ buộc phải nỗ lực nhiều hơn để tạo dựng vị thế và thu hút sự chú ý.

Modern Diplomacy nêu rõ, Expo không thể xóa bỏ hoàn toàn những chênh lệch đó, nhưng lại tạo ra một sân chơi tương đối bình đẳng hơn cho các quốc gia nhỏ.

Mỗi nước tham gia đều có một gian hàng riêng, một ngày quốc gia riêng và một chương trình hoạt động riêng. Đây là những cơ sở để họ chủ động tổ chức các cuộc gặp gỡ và hoạt động đối ngoại theo cách mình mong muốn.

Khác với các hội nghị cấp cao, tại Expo, vị trí của các quốc gia không được sắp xếp dựa trên sức mạnh chính trị. Vì vậy, một quốc gia nhỏ đôi khi có thể có gian hàng nằm ngay cạnh gian hàng của một cường quốc. Sự sắp xếp tưởng như ngẫu nhiên lại tạo ra những cơ hội đối thoại rất tự nhiên và bất ngờ giữa các đoàn đại biểu.

Expo sẽ không thể làm thay đổi cán cân quyền lực của thế giới. Nhưng trong một không gian mà các quốc gia đều có cơ hội hiện diện, gặp gỡ và giới thiệu mình, những nước nhỏ có thể có thêm cơ hội để “được nhìn thấy, được lắng nghe” và chủ động tạo dựng quan hệ với những đối tác lớn hơn.

Ngoại giao kinh tế là lĩnh vực được hưởng lợi nhiều nhất từ ngoại giao Expo. Khi không phải tập trung giải quyết các căng thẳng quốc tế, các nước có thể chuyển trọng tâm sang những lĩnh vực như thương mại hoặc mang lại lợi ích kinh tế chung. Các quốc gia có thể dành nguồn lực ngoại giao để mở rộng thị trường cho hàng hóa và dịch vụ trong nước, thu hút đầu tư nước ngoài, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp trong nước kinh doanh tại thị trường quốc tế. Đây cũng là một nội dung quan trọng trong chính sách đối ngoại của các quốc gia nhỏ.

Hội chợ Canton Fair (Hội chợ Xuất nhập khẩu Trung Quốc) là sự kiện thương mại quốc tế lớn nhất thế giới, được tổ chức hai kỳ mỗi năm tại thành phố Quảng Châu, Trung Quốc. (Nguồn: Tân Hoa xã)

Tuy nhiên, theo tác giả bài viết, cần làm rõ các Expo sẽ không thể thay thế hoạt động ngoại giao truyền thống. Giá trị của các Expo nằm ở việc xây dựng quan hệ, tạo ra các cơ hội kinh doanh và đầu tư, thúc đẩy xuất khẩu và du lịch, đồng thời từng bước nâng cao ảnh hưởng của một quốc gia trên trường quốc tế. Nhiều lợi ích trong số đó chỉ trở nên rõ nét sau khi các Expo kết thúc.

Trong bối cảnh ngoại giao hiện nay, các Expo không thể giải quyết cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz, song có thể tạo ra một diễn đàn để các nước tạm gác sang một bên những vấn đề gây chia rẽ sâu sắc nhất, thay vào đó tập trung vào những lĩnh vực như kinh tế – nơi các bên vẫn có thể tìm thấy cơ hội hợp tác.