Độc đáo phong tục mai mối của đồng bào Sán Dìu dưới chân núi Tam Đảo

Dưới chân dãy núi Tam Đảo hùng vĩ, đồng bào dân tộc Sán Dìu sinh sống tại các xã Đạo Trù, Đại Đình (huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc) vẫn lưu giữ nhiều phong tục, tập quán truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Trong đó, phong tục mai mối cưới xin được xem là một nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc, không chỉ gắn kết các cặp đôi nên duyên vợ chồng, mà còn góp phần giữ gìn sự bền chặt của tổ ấm gia đình và mối quan hệ cộng đồng.

Trang phục truyền thống của phụ nữ Sán Dìu.

Theo quan niệm của người Sán Dìu, ông mối, bà mối là những người có vị trí rất quan trọng trong đời sống xã hội. Họ được cộng đồng kính trọng, tin tưởng bởi không chỉ làm “người se duyên”, mà còn là chỗ dựa tinh thần, là người đứng ra hòa giải khi vợ chồng con mối phát sinh mâu thuẫn trong cuộc sống hôn nhân.

Người mai mối – cầu nối của hạnh phúc lứa đôi

Để trở thành ông mối trong cộng đồng người Sán Dìu không hề đơn giản. Ông mối phải là người có uy tín trong thôn bản, gia đình êm ấm, hiểu biết sâu sắc phong tục, tập quán và được cả nhà trai lẫn nhà gái tin tưởng giao phó việc đại sự “trăm năm”.

Ông Trần Văn Sơn, Bí thư Đảng ủy xã Đại Đình, thành viên cộng đồng người Sán Dìu cho biết: “Đối với đồng bào Sán Dìu, trai gái đến tuổi lập gia đình thường cậy nhờ ông mối đến gặp gỡ gia đình đối tác. Ông mối phải là người được cả hai bên tin tưởng, bởi đây là việc hệ trọng, không chỉ của một đôi trẻ mà còn liên quan đến hai dòng họ”.

Bánh chưng gù, sản phẩm đặc trưng của người dân tộc Sán Dìu tại xã Đạo Trù dưới chân dãy Tam Đảo.

Sau khi nhận lời nhờ cậy từ nhà trai hoặc nhà gái, ông mối sẽ tìm hiểu kỹ thông tin về cặp đôi, hoàn cảnh gia đình, xem tuổi nam nữ. Khi mọi việc đều thuận lợi, ông mối mới tiến hành các bước tiếp theo như thăm nhà, trò chuyện với gia đình đối tác, bàn bạc về nghi thức dạm ngõ, cưới xin.

“Khi nhà trai đã chọn được ngày lành tháng tốt, ông mối sẽ sang thông báo với nhà gái để cùng bàn bạc, thống nhất. Sau đó, ông mối chọn ngày đưa nhà trai sang gặp nhà gái. Đến bước này, công việc mai mối cơ bản đã hoàn tất”, ông Sơn nói.

Nghi lễ nhận con mối, mối quan hệ thiêng liêng như ruột thịt

Cặp đôi được mai mối thành công, nên duyên vợ chồng được gọi là “con mối”. Trước lễ cưới, con mối phải mang lễ vật đến nhà ông mối để làm thủ tục nhận làm con. Sau ngày cưới, nhà trai và nhà gái tiếp tục sửa soạn lễ vật, thường là hai thủ lợn, mang đến nhà ông mối để tạ ơn.

Nông sản làng quê của Đạo Trù thu hút nhiều du khách tại mùa lễ hội Tây Thiên.

Ông mối bày lễ lên bàn thờ gia tiên, tổ chức mâm cơm mời họ hàng hai bên cùng chung vui, chúc phúc cho đôi vợ chồng trẻ. Từ đây, ông mối và con mối chính thức nhận nhau như cha và con, thiết lập mối quan hệ gắn bó lâu dài, bền chặt.

“Ngày Tết, các con mối đều mang lễ đến cúng tổ tiên nhà ông mối như con ruột. Nhà con mối có việc gì cũng mời ông mối, và tôi coi đó là trách nhiệm, là bổn phận của mình”, ông Sơn cho biết.

Theo quan niệm của người Sán Dìu, ông mối nào có nhiều con mối thì càng được coi là người hạnh phúc, có uy tín, được cộng đồng nể trọng.

Phong tục mai mối trong đời sống hiện đại

Một giá trị đặc biệt của phong tục mai mối là vai trò của ông mối trong việc gìn giữ hạnh phúc gia đình. Khi vợ chồng con mối xảy ra mâu thuẫn, họ ít khi nhờ cậy cha mẹ đẻ mà thường tìm đến ông mối để xin lời khuyên.

Bà con người dân tộc Sán Dìu tại xã Đạo Trù, xã Đại Đình giới thiệu sản phẩm nông nghiệp OCOP tại lễ hội Tây Thiên.

“Là người đứng giữa, ông mối sẽ phân tích điều hay lẽ phải, khuyên nhủ cả vợ và chồng. Nhờ vậy, nhiều cuộc hôn nhân bên bờ tan vỡ đã được cứu vãn kịp thời”, ông Lý Ngọc Một cho biết.

Chính vì thế, trong một thời gian dài, tình trạng ly hôn trong cộng đồng người Sán Dìu ở Đạo Trù rất hiếm xảy ra. Trường hợp con mối không may mất vợ, khi tái hôn, người vợ mới vẫn phải mang lễ đến nhà ông mối để được nhận làm con, duy trì mối quan hệ cho đến khi ông mối qua đời. Ngày ông mối mất, các con mối đều mang lễ gồm lợn, gà, rượu, tiền đến phúng viếng như con đẻ.

Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế – xã hội, nhiều thanh niên Sán Dìu chủ động tìm hiểu, tự quyết định hôn nhân mà không còn phụ thuộc hoàn toàn vào vai trò của ông mối. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tỷ lệ ly hôn có xu hướng gia tăng.

Ngày Tết của đồng bào dân tộc Sán Dìu dưới chân núi Tam Đảo.

Trước thực trạng đó, nhiều gia đình người Sán Dìu ở xã Đạo Trù mong muốn khôi phục phong tục mai mối như một cách gìn giữ hạnh phúc gia đình. “Cho thanh niên tự do yêu đương, nhưng vẫn cần ông mối đứng ra kết nối, ràng buộc trách nhiệm, để cuộc sống vợ chồng được thuận hòa, bền lâu”, một người cao tuổi trong thôn Đồng Giếng chia sẻ.

Phong tục mai mối còn gắn liền với các sinh hoạt văn hóa truyền thống như hát Soọng cô, hát Mu-nhin (hát ông mối) trong đám cưới.

Ông Đỗ Văn Minh, thành viên Câu lạc bộ hát Soọng cô thôn Đồng Giếng cho biết: “Trong đám cưới của người Sán Dìu, luôn có điệu hát Mu-nhin để chúc mừng ông mối có thêm con dù không sinh ra”.

Bà con dân tộc Sán Dìu dự lễ hội Tây Thiên.

Hiện nay, phong trào hát Soọng cô ở Đạo Trù phát triển sôi nổi, mỗi thôn đều có câu lạc bộ, xã có câu lạc bộ chung, hoạt động nền nếp, góp phần xây dựng đời sống văn hóa, tăng cường gắn kết cộng đồng.

Điểm nhấn văn hóa, du lịch dưới chân Tam Đảo

Ngày nay, điều kiện kinh tế xã hội có nhiều thay đổi so với trước kia, nam nữ thanh niên đa số tự tìm hiểu và quyết định đi đến hôn nhân, xây dựng hạnh phúc gia đình mà không còn cần đến vai trò của ông mối.

Bên cạnh việc cho phép thanh niên nam nữ tự do yêu đương, nhiều gia đình người Sán Dìu, ở dưới chân dãy Tam Đảo vẫn tiến hành cậy nhờ ông mối, qua phong tục này họ mong ước, tổ ấm gia đình đôi vợ chồng luôn thuận hòa, hạnh phúc.

Bà con dân tộc Sán Dìu dự lễ hội Tây Thiên.

Cùng với những giá trị văn hóa đặc sắc, xã Đạo Trù còn sở hữu cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, nằm gần khu danh thắng Tây Thiên, có vườn cò tự nhiên, thác Vĩnh Ninh, nguồn nước khoáng và nhiều món ẩm thực truyền thống của người Sán Dìu như bánh chưng gù, bánh gio chấm mật, xôi đen, bánh trứng kiến…

Sự hồi sinh của các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có phong tục mai mối, cùng với sự hiếu khách của người dân địa phương đang góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng cho vùng đất dưới chân núi Tam Đảo – một điểm đến giàu bản sắc trong hành trình khám phá văn hóa và du lịch Vĩnh Phúc.

Phi Long/VOV.VN