Độc đáo trò chơi tó mák lẹ của đồng bào Thái

Tó mák lẹ trò chơi truyền thống của dân tộc Thái.

Mỗi buổi tối, nhà văn hóa bản Hẹo, phường Tô Hiệu lại rộn ràng tiếng cười nói. Hơn 30 thành viên của câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thái nơi đây duy trì sinh hoạt đều đặn, cùng nhau luyện tập văn nghệ và tổ chức các trò chơi dân gian như tó phại, đi cà kheo, ném còn… Trong đó, trò chơi tó mák lẹ là bộ môn hấp dẫn đông đảo thành viên tham gia. Không còn bó hẹp trong các dịp lễ, tết, những trò chơi truyền thống đã trở thành hoạt động thường xuyên, tạo nên không khí sinh hoạt văn hóa sôi nổi, gần gũi.

Ông Lò Văn Hòa, Chủ nhiệm câu lạc bộ, chia sẻ: Việc tổ chức trò chơi dân gian định kỳ không chỉ giúp các thành viên rèn luyện sức khỏe, sự khéo léo mà còn tăng cường tinh thần đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng. Quan trọng hơn, đó là cách để đưa văn hóa truyền thống trở lại đời sống thường nhật, để mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, thêm hiểu và tự hào về bản sắc dân tộc mình.

Người chơi dựng hàng mák lẹ làm mục tiêu.

Trò chơi được tính điểm khi người chơi đánh trúng hàng mục tiêu.

Tó mák lẹ là trò chơi dân gian tồn tại từ lâu đời trong cộng đồng người Thái, trong đó “tó” nghĩa là đánh, còn “mák lẹ” là hạt của loại quả rừng thuộc họ dây leo, có hình tròn, dẹt, màu nâu sẫm, cứng chắc và là vật dụng chính của trò chơi. Không phân biệt tuổi tác hay giới tính, từ người già đến thanh niên, phụ nữ hay trẻ nhỏ đều có thể tham gia. Sân chơi cũng rất giản dị, không cần dụng cụ cầu kỳ hay sân bãi chuyên biệt, chỉ cần một khoảng đất bằng phẳng, dưới gầm sàn hay trước sân nhà văn hóa bản là đủ để bắt đầu một cuộc chơi rộn ràng. Tó mák lẹ hấp dẫn người chơi bởi chính sự mộc mạc của nó.

Tó mák lẹ có cách chơi đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo léo, chính xác. Thông thường, người chơi chia thành hai đội, mỗi đội tối đa 7 người, thi đấu qua bốn bước cơ bản như đứng bắn, quỳ bắn, chạy bắn và nằm bắn. Mỗi bước đều yêu cầu kỹ năng riêng, từ sự tinh tế trong điều chỉnh lực tay đến khả năng giữ thăng bằng và phối hợp nhịp nhàng. Trò chơi bắt đầu bằng việc dựng hàng mák lẹ làm mục tiêu, các thành viên lần lượt thực hiện lượt đánh, nếu không vượt qua thử thách có thể được đồng đội “cứu” với tinh thần phối hợp, gắn kết và làm tăng sức hấp dẫn của trò chơi.

Tó mák lẹ là trò chơi dân gian của dân tộc Thái.

Trong khuôn khổ Tuần văn hóa, thể thao và du lịch xã Quỳnh Nhai năm 2026, tó mák lẹ đã thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia, góp phần làm nổi bật không khí lễ hội. Những trận đấu sôi nổi không chỉ là màn so tài kỹ năng mà còn là dịp giao lưu, kết nối giữa các địa phương.

Bà Lò Thị Trực, tiểu khu 4, xã Quỳnh Nhai, cho hay: Từ khi còn nhỏ, tôi đã được mẹ và các chị trong bản dạy chơi tó mák lẹ. Chơi lẹ khó nhưng càng khó lại càng cuốn hút, khiến người chơi quyết tâm chinh phục. Với đồng bào Thái chúng tôi, trò chơi này vừa vui, vừa tạo không khí sôi nổi, đoàn kết, gắn bó làng bản.

Phụ nữ dân tộc Thái tham gia đánh lẹ trong sự cổ vũ nhiệt tình của người dân.

Không dừng lại ở vai trò là trò chơi truyền thống, tó mák lẹ ngày nay đang dần trở thành môn thể thao cộng đồng được yêu thích. Việc tổ chức thi đấu bài bản, có giải thưởng trong các dịp lễ lớn đã tạo động lực để người dân tích cực luyện tập.

Bà Lò Thị Phượng, phường Tô Hiệu, vừa giành huy chương vàng tó mák lẹ khi tham gia các hoạt động trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm 130 năm thành lập tỉnh Sơn La, cho biết: Trước đây, trò chơi thường diễn ra trong phạm vi bản, xã, nay còn được đưa vào các hội thi, các sự kiện lớn của địa phương, khiến đồng bào Thái chúng tôi rất tự hào. Chúng tôi thường xuyên tham gia sinh hoạt câu lạc bộ văn hóa, tổ chức các trò chơi dân gian, coi đây là cách để gìn giữ văn hóa truyền thống, thu hút lớp trẻ tham gia.

Tham gia chơi trò chơi chủ yếu là phụ nữ

Thông qua các câu lạc bộ, hội thi, hoạt động ngoại khóa, trò chơi tó mák lẹ dần trở nên quen thuộc với thanh thiếu niên. Việc đưa trò chơi dân gian vào sinh hoạt cộng đồng đã giúp bảo tồn văn hóa, giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống, tinh thần đoàn kết và ý thức giữ gìn bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh hội nhập, khi nhiều giá trị văn hóa có nguy cơ bị mai một, những hoạt động như vậy càng trở nên ý nghĩa.

Người dân tộc Thái trắng Quỳnh Nhai chơi tó mák lẹ tại Tuần lễ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xã Quỳnh Nhai.

Trò chơi được đưa vào sinh hoạt cộng đồng, gần gũi với người dân.

Hiện nay, tó mák lẹ đã trở thành một trong những nội dung thi đấu quan trọng trong các ngày hội văn hóa dân tộc Thái tại Sơn La. Cùng với sự quan tâm của các cấp, ngành và nỗ lực gìn giữ của cộng đồng, trò chơi này vẫn giữ vững sức sống bền bỉ như sợi dây kết nối thế hệ trẻ với cội nguồn, từ đó nhắc nhở ý thức trách nhiệm và góp phần làm đậm nét hơn bản sắc văn hóa dân tộc.

Thu Huyền