Độc đáo tục rước 'bà tiên' về thờ tại gia đình ở Bản Chu

Xóm Bản Chu hiện có 250 hộ dân, trên 98% là người dân tộc Nùng. Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều phong tục, tập quán và giá trị văn hóa truyền thống vẫn được người dân gìn giữ, trong đó có điệu múa Kỳ lằn (hay còn gọi là múa sư tử mèo) và hệ thống nghi lễ đi kèm.

Ngay đầu làng Bản Chu hiện vẫn còn một ngôi miếu được người dân coi là nơi linh thiêng gắn với tục thờ tổ của điệu múa. Đây là không gian tâm linh mà cộng đồng gửi gắm niềm tin và sự thành kính. Đặc biệt, từ ngôi miếu ấy có tục rước “bà tiên” về thờ luân phiên tại các gia đình trong xóm. Mỗi năm, sẽ có một hộ dân được rước “bà tiên” về nhà. Theo tục lệ, việc rước “bà tiên” về thờ tại gia đình không phải là một nghi thức tùy ý mà gắn với những điều kiện và quan niệm riêng của cộng đồng. Gia đình muốn rước “bà tiên” về thường phải có uy tín, ấm êm, được cộng đồng và người thực hành nghi lễ đồng thuận, đồng thời, phải có ý thức gìn giữ, tôn trọng những quy ước truyền thống. Khi rước về gia đình đặt “bà tiên” ở vị trí trang trọng, lập ban thờ riêng và thực hiện việc cúng lễ vào ngày mùng 1, ngày rằm hằng tháng cùng những dịp lễ, Tết.

Ông Nông Văn Tích, 66 tuổi, xóm Bản Chu, là người được rước “bà tiên” về nhà sau Lễ hội Xuân năm 2025 và gìn giữ đến nay. Ông Tích chia sẻ: Ngày rước “bà tiên” về nhà, tôi thấy rất vui nhưng cũng ý thức được trách nhiệm của mình. Người dân trong xóm tin tưởng giao cho thì mình phải có trách nhiệm giữ gìn cho chu đáo, từ việc thờ phụng đến việc bảo vệ sự nguyên vẹn của phong tục mà ông cha để lại. Phong tục này đã được truyền lại từ nhiều đời, nên thế hệ chúng tôi có trách nhiệm giữ để con cháu sau này còn biết, hiểu và trân trọng. 

Ông Nông Văn Tích, xóm Bản Chu, xã Phục Hòa thắp hương tại ban thờ “bà tiên” được gia đình rước về thờ từ sau lễ hội Xuân năm 2025.

Theo quan niệm của người dân Bản Chu, “bà tiên” mang theo phúc lành, bình an và may mắn; gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con cháu khỏe mạnh, học hành tiến bộ. Nhưng phía sau những mong ước bình dị ấy còn là một lớp nghĩa sâu hơn khi tiếp nhận “bà tiên”, mỗi gia đình cũng tiếp nhận một phần trách nhiệm với truyền thống của cộng đồng. Bởi vậy, việc thờ “bà tiên” không chỉ được nhìn nhận như một nghi thức tâm linh mà còn gắn với cách ứng xử của mỗi người trong gia đình, với ý thức sống tốt, sống có trách nhiệm, biết trân trọng những gì cha ông để lại.

Ở Bản Chu, sự gắn kết giữa nghi lễ và điệu múa thể hiện rất rõ trong hoạt động của Đội múa Kỳ lằn. Trước mỗi buổi luyện tập hay mỗi lần đi biểu diễn, các thành viên trong đội đều thực hiện nghi lễ thắp hương xin phép “bà tiên”. Chỉ sau khi nghi thức hoàn tất, việc luyện tập hoặc biểu diễn mới được bắt đầu. Chi tiết tưởng nhỏ nhưng cho thấy vị trí đặc biệt của yếu tố tâm linh trong đời sống Kỳ lằn ở Bản Chu. Người múa không chỉ học những động tác của một loại hình nghệ thuật dân gian, họ học cả cách ứng xử với không gian thiêng với cộng đồng và với truyền thống.

Nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên, xóm Bản Chu, xã Phục Hòa là người trực tiếp tham gia truyền dạy cho thế hệ trẻ và am hiểu cả kỹ thuật múa, nghi thức và phong tục gắn với Kỳ lằn cho biết: Trong hành trình rước “bà tiên”, đoàn múa Kỳ lằn đi qua những con ngõ, đến từng nếp nhà. Tiếng trống vang lên, Kỳ lằn chuyển động, người dân cùng hòa vào không khí lễ hội. Người xem không chỉ đứng ngoài thưởng thức mà cùng reo vui, cầu chúc, chia sẻ niềm vui với gia đình đón “bà tiên”. Điệu múa trở thành chiếc cầu nối con người với con người. Một gia đình được rước “bà tiên” nhưng niềm vui không thuộc riêng gia đình ấy, đó là niềm vui của cả xóm. 

Trước mỗi buổi luyện tập hoặc biểu diễn, các thành viên Đội múa Kỳ lằn Bản Chu đều thực hiện nghi lễ thắp hương xin phép “bà tiên”.

Điều đáng quý nhất của nghi lễ không chỉ nằm ở màu sắc huyền bí hay yếu tố tâm linh mà ở thông điệp nhân văn được cộng đồng gìn giữ qua thời gian: biết tri ân nguồn cội, biết trân trọng những giá trị cha ông trao lại, biết sống có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng.

Tục rước “bà tiên” về thờ gắn với điệu múa Kỳ lằn tại gia đình ở Bản Chu không chỉ tạo nên nét độc đáo mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của một phong tục được cộng đồng gìn giữ qua thời gian. Từ khoảnh khắc “bà tiên” được rước về nhà, một nghi lễ của cộng đồng tiếp tục được nối dài trong không gian gia đình, nơi những giá trị văn hóa được nâng niu bằng sự thành kính và niềm tin. Trong mỗi nhịp trống trong điệu múa Kỳ lằn là tiếng vọng của ký ức, niềm tin và khát vọng về một cuộc sống bình an, no ấm. Còn nghi lễ rước “bà tiên”, từ ngôi miếu thiêng về từng nếp nhà chính là một sợi dây âm thầm giữ cho mạch nguồn văn hóa Nùng nơi đây không bị đứt gãy giữa dòng chảy của thời gian.