Đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên AI: Làm sao để công nghệ phát huy tư duy người học?

Khi AI định hình lại giáo dục, chương trình học được đổi mới tại NIE chú trọng hơn vào mối quan hệ giữa khoa học học tập, công nghệ và thực tiễn giáo dục. Ảnh: NIE NTU, Singapore

Khi mới bắt đầu giảng dạy tại Trường Bách khoa Nanyang (NYP) Singapore, giảng viên Jayden Ang từng tham gia rà soát chương trình đào tạo của một học phần do ông phụ trách. Dù có bằng tiến sĩ hóa học và kiến thức chuyên môn vững vàng, ông vẫn gặp không ít khó khăn khi cuộc thảo luận chuyển sang các vấn đề về phương pháp giảng dạy và quá trình học tập.

“Rất nhiều khái niệm và thuật ngữ về phương pháp sư phạm còn xa lạ với tôi. Có những lúc tôi khó theo kịp nội dung thảo luận”, ông Ang chia sẻ.

Trải nghiệm này giúp ông nhận ra rằng nắm vững kiến thức chuyên môn chưa đồng nghĩa với việc hiểu cách người học tiếp thu kiến thức hay biết thiết kế những hoạt động học tập hiệu quả.

Nhận thức đó thôi thúc ông theo học chương trình đào tạo chuyên sâu về giáo dục. Năm 2024, với sự hỗ trợ của NYP, ông hoàn thành chương trình Thạc sĩ Giáo dục chuyên ngành Khoa học học tập và Công nghệ (MEd LST) tại Viện Giáo dục Quốc gia thuộc Đại học Công nghệ Nanyang (NIE NTU), Singapore. Chương trình giúp ông mở rộng hiểu biết về phương pháp sư phạm, công nghệ giáo dục và các nghiên cứu liên quan đến quá trình học tập.

Chương trình sau đó được đổi mới thành Thạc sĩ Giáo dục chuyên ngành Khoa học học tập và Trí tuệ nhân tạo (MEd LS&AI).

Theo ông Ang, thiết kế một chương trình đào tạo không đơn thuần là lựa chọn nội dung cần giảng dạy. Giáo viên còn phải hiểu học sinh tiếp thu kiến thức như thế nào, phương pháp nào có thể phát huy hiệu quả và công nghệ có thể hỗ trợ quá trình đó ra sao.

Đổi mới phương pháp dạy học phải dựa trên cách người học tiếp thu kiến thức

Trở lại giảng đường với tư cách học viên giúp ông Ang có cái nhìn mới về những trải nghiệm của chính sinh viên tại trường bách khoa, từ việc thích nghi với hình thức học kết hợp trực tiếp và trực tuyến đến áp lực hoàn thành bài kiểm tra, đánh giá đúng thời hạn.

Việc học cùng những người đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau trong hệ thống giáo dục Singapore cũng giúp ông tiếp cận những quan điểm đa dạng hơn.

“Lắng nghe góc nhìn của các học viên khác khiến tôi cởi mở hơn trong việc xem xét lại phương pháp giảng dạy của chính mình”, ông nói.

Khi thiết kế hoặc rà soát bài giảng và hoạt động đánh giá, ông chú trọng hơn đến cơ sở lựa chọn phương pháp, mức độ hỗ trợ người học và cách kiểm chứng hiệu quả. Những căn cứ được xem xét bao gồm phản hồi của học sinh, kết quả học tập và các nghiên cứu liên quan.

Hiện là chuyên gia về giảng dạy và học tập tại NYP, ông Ang còn hỗ trợ đồng nghiệp cải tiến chương trình đào tạo và triển khai nghiên cứu. Những câu hỏi như “tại sao chúng ta lại lựa chọn cách làm này?” hay “có bằng chứng nào cho thấy phương pháp đó thực sự hiệu quả?” ngày càng trở thành nội dung quan trọng trong các cuộc trao đổi chuyên môn.

Cách tiếp cận dựa trên bằng chứng cũng được ông áp dụng khi sử dụng công nghệ trong lớp học. Theo ông, giáo viên không nên đưa công nghệ vào giảng dạy chỉ vì có sẵn công cụ mới, mà cần xem xét liệu công cụ đó có thực sự cải thiện chất lượng học tập hay không.

Điều quan trọng là phải xác định rõ mục tiêu kiến thức, cách tổ chức hoạt động và mức độ tham gia của học sinh. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi giúp người học chủ động suy nghĩ, khám phá và vận dụng những gì đã tiếp thu.

Khi AI có thể làm được nhiều việc hơn, người học cần tiếp tục làm gì?

Bà Wen Yun, phó giáo sư chuyên ngành Khoa học Học tập và Đánh giá tại NIE. Ảnh: CNA

Theo Phó Giáo sư Wen Yun, chuyên gia về Khoa học học tập và Đánh giá tại NIE, sự phổ biến của AI đang làm thay đổi mối quan hệ giữa người học, giáo viên và công nghệ.

Khác với những công cụ công nghệ giáo dục thông thường, AI tạo sinh có khả năng tham gia sâu hơn vào quá trình học tập. Công nghệ này không chỉ cung cấp thông tin, phản hồi mà còn có thể trao đổi với người học, giải thích vấn đề và đảm nhiệm vai trò tương tự một gia sư.

Tuy nhiên, khả năng đưa ra câu trả lời, lời giải thích và ý tưởng gần như tức thì cũng đặt ra thách thức mới. Khi thông tin có thể được tạo ra dễ dàng, học sinh cần biết đặt câu hỏi, đánh giá độ tin cậy của nội dung, xác định điều gì cần kiểm chứng và đâu là phần việc các em phải tự suy nghĩ, giải quyết.

Phó Giáo sư Wen, người phụ trách chương trình MEd LS&AI, cho biết những vấn đề này là một trong những cơ sở quan trọng để đổi mới chương trình đào tạo.

Theo bà, mục tiêu là xây dựng môi trường học tập trong đó AI giúp mở rộng khả năng của người học, đồng thời thúc đẩy các em phát triển năng lực tự chủ, khả năng đánh giá và tinh thần trách nhiệm, thay vì để công nghệ làm thay những công việc đòi hỏi tư duy.

Điều đó đòi hỏi phải xác định rõ những nhiệm vụ nào có thể giao cho AI, những việc nào người học cần tự thực hiện và những khâu nào vẫn cần đến sự đánh giá chuyên môn của giáo viên cũng như tương tác trực tiếp giữa con người với con người.

Trước đây, AI được đề cập như một chủ đề hoặc học phần riêng trong chương trình MEd LST. Sau khi đổi mới, nội dung này được tích hợp sâu rộng hơn vào chương trình MEd LS&AI, từ thiết kế hoạt động học tập, kiểm tra đánh giá đến phân tích dữ liệu và thực hành giáo dục.

Chẳng hạn, học phần Cơ sở khoa học học tập được thiết kế lại, giúp học viên tìm hiểu các lý thuyết nền tảng và nghiên cứu mới về quá trình tiếp thu kiến thức, đồng thời xem xét cách vận dụng những cơ sở này trong môi trường giáo dục có sự hỗ trợ của AI.

Những tiến bộ của AI cũng giúp học viên biến ý tưởng thiết kế hoạt động học tập thành các mô hình thử nghiệm để đánh giá và điều chỉnh. Các mô hình này có thể là trò chơi học tập trong trường học hoặc chương trình đào tạo tương tác tại nơi làm việc, giúp người học trưởng thành thực hành đưa ra quyết định thông qua những tình huống thực tế.

Chương trình MEd LS&AI hướng đến những người làm công việc nghiên cứu, thiết kế hoặc hỗ trợ hoạt động học tập. Đối tượng theo học không chỉ có giáo viên, giảng viên mà còn bao gồm những người phụ trách đào tạo tại doanh nghiệp, phát triển chuyên môn và công nghệ giáo dục.

Ông Ang, hiện tiếp tục theo học chương trình Tiến sĩ Giáo dục tại NIE, cho rằng việc tăng cường nội dung AI trong đào tạo là cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

Theo ông, AI cần góp phần nâng cao năng lực của đội ngũ giáo dục, chứ không thể thay thế khả năng đánh giá và đưa ra quyết định về mặt sư phạm. Giáo viên và những người làm công tác đào tạo cần hiểu cách con người học tập trước khi có thể sử dụng AI một cách thận trọng và hiệu quả.

Kinh nghiệm cho Việt Nam: Đưa AI vào giáo dục nhưng không để công nghệ thay thế tư duy

Học sinh Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hoà) tích hợp mã QR, ứng dụng công nghệ AI trong dự án môn Ngữ văn. Ảnh minh hoạ: Báo Tin tức và Dân tộc

Từ kinh nghiệm của Singapore, Việt Nam có thể tham khảo cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm, trong đó AI không chỉ là công cụ hỗ trợ tiếp nhận kiến thức mà còn phải góp phần phát triển tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Để AI thực sự trở thành động lực đổi mới giáo dục, Việt Nam cần chú trọng bồi dưỡng năng lực số và khả năng ứng dụng AI cho đội ngũ giáo viên, đồng thời đổi mới phương pháp giảng dạy, kiểm tra và đánh giá. Học sinh không chỉ cần biết sử dụng AI mà còn phải có khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện giới hạn của công nghệ và tự chịu trách nhiệm về kết quả học tập. Bên cạnh đó, cần phát triển hạ tầng số, học liệu số, nền tảng giáo dục thông minh và bảo đảm cơ hội tiếp cận công nghệ bình đẳng giữa các vùng miền. Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra những người học phụ thuộc vào công cụ AI, mà là hình thành thế hệ nhân lực có tri thức, tư duy sáng tạo và đủ năng lực làm chủ công nghệ, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.