Đổi mới trường chuyên: Phát triển toàn diện, giữ vững chiều sâu tài năng

Lo ngại cánh cửa sẽ khép lại với nhiều học sinh nếu “ép” các em thi tổ hợp

Chủ trương đổi mới mô hình trường THPT chuyên theo dự thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đang thu hút sự quan tâm của dư luận, đặc biệt là những đề xuất liên quan đến tổ chức các khối chuyên, phương thức tuyển sinh và chương trình đào tạo. Một trong những vấn đề đang được tranh luận hiện nay là cách phân chia các khối chuyên trong dự thảo mới. Cô Lê Thu Trang, giáo viên Trường THCS Hồ Xuân Hương (Nghệ An), từng là học sinh chuyên Văn chia sẻ: Đề xuất của Bộ GD&ĐT xuất phát từ mong muốn kéo học sinh thoát khỏi tình trạng học lệch, học tủ để thích ứng với chương trình mới. Thế nhưng, dùng tư duy "đánh đều" để tuyển chọn cho một mô hình vốn sinh ra để đào tạo "mũi nhọn" lại là một bước đi chệch nhịp với chính bản chất của giáo dục chuyên.

Theo cô Trang, bản chất của năng khiếu hiếm khi tròn trịa. Một học sinh có thể giải những bài toán tổ hợp hóc búa bằng trực giác sắc bén nhưng lại loay hoay trước các phản ứng hóa học; một học sinh viết văn đầy chiêm nghiệm hoàn toàn có thể chật vật với những mốc niên đại lịch sử khô khan. Trường chuyên tồn tại để phát hiện và nuôi dưỡng những "đỉnh nhọn" đầy tiềm năng ấy, chứ không phải để gom về những học sinh giỏi đều ở mức an toàn. Nếu ép các em phải thi chuyên theo tổ hợp, cánh cửa trường chuyên sẽ vô tình khép lại với những tài năng đơn lĩnh vực, biến trường chuyên thành phiên bản nâng cấp của trường THPT chất lượng cao đại trà.

Trong nhiều năm qua, hệ thống trường THPT chuyên đã trở thành hạt nhân đào tạo nhân tài cho đất nước.

“Nhìn thẳng vào thực tế, kỳ thi lớp 10 ở các đô thị lớn vốn đã nghẹt thở. Lâu nay, học sinh thi chuyên phải gánh 3 môn điều kiện cộng thêm 1 môn chuyên sâu. Nếu đổi sang thi theo khối, áp lực không hề giảm đi mà chỉ phình to và dàn trải ra gấp đôi, gấp ba. Thay vì giảm tải, quy định này sẽ kích hoạt một cuộc đua học thêm mới: Phụ huynh buộc phải cho con chạy sô thêm 2–3 lò luyện nữa để lấp đầy tổ hợp xét tuyển. Chưa kể, ở những vùng nông thôn hay miền núi, việc tìm một người thầy đủ tầm luyện 1 môn chuyên đã gian nan; đòi hỏi học sinh giỏi đều cả khối thi chẳng khác nào dựng thêm rào cản bất bình đẳng ngay từ vạch xuất phát”, cô Trang chia sẻ.

Muốn học sinh trường chuyên không học lệch, cô Trang cho rằng, cách làm căn cơ không nằm ở việc cộng dồn số lượng môn thi đầu vào. Ngành giáo dục hoàn toàn có thể giữ nguyên việc thi một môn chuyên cốt lõi, nhưng thay đổi cách ra đề theo hướng mở, đòi hỏi tư duy liên môn và khả năng vận dụng kiến thức nền tảng. Một đề thi chuyên Sinh hay chuyên Địa hoàn toàn có thể lồng ghép kiến thức tự nhiên, xã hội để phân loại tư duy, thay vì bắt thí sinh phải gánh thêm hai bài thi chuyên biệt khác. Giáo dục mũi nhọn cần chiều sâu để bứt phá, không cần sự dàn trải để tròn vai. Mọi cải cách thi cử đều chạm trực tiếp đến tuổi thơ và tương lai của cả một thế hệ; vì thế, điều cần làm lúc này không phải là mở rộng quy mô môn thi, mà là trả lại cho trường chuyên đúng sứ mệnh đào tạo những hạt giống tinh túy nhất.

Thầy Võ Quốc Bá Cẩn, giáo viên Toán nổi tiếng tại Hà Nội, người sáng lập CLB Toán học muôn màu cho rằng, đổi mới trường chuyên không nhất thiết phải bỏ tuyển sinh theo từng môn chuyên. Theo thầy Cẩn, hoàn toàn có thể tiếp tục tuyển sinh theo môn chuyên, đồng thời đổi mới đề thi để đánh giá năng lực thực chất; tăng cường các chương trình học liên môn; mở rộng cơ hội trải nghiệm và nghiên cứu khoa học; tổ chức những học phần tự chọn phù hợp và tạo điều kiện chuyển đổi môn chuyên linh hoạt. “Giáo dục toàn diện và đào tạo chuyên sâu không phải hai mục tiêu đối lập. Những học sinh đã bộc lộ năng khiếu rõ rệt cần được tiếp tục bồi dưỡng chuyên sâu ngay từ đầu lớp 10, trong khi những học sinh chưa xác định được sở trường vẫn cần thêm các hoạt động trải nghiệm và cơ hội định hướng. Đổi mới phải tạo ra những con đường phát triển khác nhau, phù hợp với năng lực và nhu cầu của từng học sinh, thay vì buộc tất cả đi theo một phương thức đào tạo đồng nhất”, thầy Cẩn nêu quan điểm.

Hướng tới phát triển tài năng trên một nền tảng rộng hơn

Thầy Đinh Đức Hiền, Giám đốc điều hành Trường liên cấp FPT Bắc Giang cũng đồng tình với chủ trương đổi mới trường chuyên nhưng nhấn mạnh yêu cầu phải đánh giá chính sách trên cả ba phương diện: Mục tiêu, bằng chứng và điều kiện thực hiện.

Theo thầy Hiền, không thể quy toàn bộ hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi thành luyện thi máy móc, cũng không thể đồng nhất học sinh chuyên với học lệch. Chiều sâu học thuật, môi trường bạn bè cùng chí hướng và sự tận tâm của giáo viên là những giá trị cần được gìn giữ. Đặc biệt, khi đất nước đặt trọng tâm vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, yêu cầu đổi mới trường chuyên càng trở nên rõ ràng. Tinh thần Nghị quyết 71 về đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia đòi hỏi phải nhìn nhận toàn bộ quá trình phát triển người học, từ tuyển chọn, đào tạo đến kết nối với đại học, nghiên cứu và nghề nghiệp.

Đổi mới trường chuyên cần đồng bộ, thận trọng và gắn với mục tiêu đầu ra.

Ở góc độ chuyên gia, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD&ĐT nhìn nhận, định hướng chuyển từ đào tạo chuyên sâu theo từng môn học sang chú trọng kiến thức nền tảng, tăng cường tính liên ngành là phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Người học cần được trang bị kiến thức cơ bản, toàn diện trong giai đoạn đầu, sau đó từng bước tăng cường mức độ chuyên sâu, phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp. Tuy nhiên, TS Lê Viết Khuyến cũng lưu ý việc đổi mới không nên chỉ dừng lại ở thay đổi tên gọi hay cách phân chia lớp học. Điều quan trọng hơn là xây dựng chương trình học linh hoạt, hài hòa giữa kiến thức nền tảng và kiến thức chuyên sâu, đồng thời có lộ trình chuyển tiếp hợp lý để tạo sự đồng thuận và bảo đảm tính khả thi.

GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện chiến lược và chính sách giáo dục, Bộ GD&ĐT cũng nhấn mạnh câu chuyện đổi mới trường chuyên từ chính mục tiêu và giá trị mà mô hình này cần mang lại cho học sinh. Theo GS.TS Lê Anh Vinh, điều đáng suy nghĩ là vì sao phụ huynh mong muốn con vào trường chuyên. Câu trả lời không chỉ nằm ở cơ hội thi đội tuyển hay giành huy chương, mà còn ở môi trường học tập tốt, thầy cô giỏi, bạn bè xuất sắc, cơ hội tự do khám phá và phát triển năng lực.

“Tôi ủng hộ việc phát triển trường chuyên theo hướng giáo dục tài năng trên một nền tảng rộng hơn, kết hợp giữa kiến thức chuyên sâu và liên ngành, cho học sinh thêm thời gian trải nghiệm, khám phá sở trường trước khi lựa chọn hướng chuyên sâu phù hợp. Và tôi tin rằng học rộng không có nghĩa là học nông, cũng như học sâu không nhất thiết phải học hẹp. Tất nhiên, ủng hộ định hướng đổi mới không có nghĩa là đồng tình với tất cả giải pháp cụ thể trong dự thảo vì đó mới chỉ là bước đầu. Không thể chỉ thay đổi cách tuyển sinh, cách chia lớp hay tên gọi các lớp chuyên mà kỳ vọng có được một mô hình giáo dục mới.

Điều quan trọng hơn là phải đổi mới chương trình, phương pháp dạy học, cách đánh giá và môi trường học tập. Nếu những điều ấy vẫn như cũ, trải nghiệm học tập của học sinh khó có thể thay đổi thực sự. Vì vậy, tôi mong những thảo luận lần này không chỉ dừng ở chuyện thi môn gì, tuyển theo khối hay theo môn, hoặc liệu chúng ta có còn giành được nhiều huy chương. Câu hỏi quan trọng hơn là chúng ta muốn trường chuyên đào tạo những học sinh như thế nào, và phải thay đổi điều gì để làm được việc ấy”, GS.TS Lê Anh Vinh chia sẻ.