Đổi mới giáo dục từ sắp xếp lại mạng lưới trường lớp đến chuẩn bị năng lực cho tương lai

*Khẩn trương sắp xếp mạng lưới, nâng cao chất lượng giáo dục

Một trong những chuyển động đáng chú ý là việc các địa phương khẩn trương thực hiện chủ trương sắp xếp lại mạng lưới trường học, gắn với yêu cầu tinh gọn tổ chức bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Đây được xem là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm cơ cấu lại hệ thống giáo dục, sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực và tạo nền tảng nâng cao chất lượng giáo dục.

Tại Hà Tĩnh, toàn bộ 34/34 xã, phường có trường thuộc diện sắp xếp đã hoàn thành việc tổ chức lại. Tổng cộng 145 trường được sắp xếp, giảm 54 trường công lập, thành lập mới 4 trường liên cấp Tiểu học - Trung học Cơ sở và xóa bỏ 4 điểm trường lẻ hoạt động kém hiệu quả. Sau đợt rà soát, toàn tỉnh giảm 60 trường trên tổng số 639 trường, tương đương gần 9,4%.

Điển hình như xã Tứ Mỹ, một trong những địa bàn có quy mô sắp xếp lớn, hệ thống trường công lập được tổ chức lại còn 7 trường, giảm 5 đầu mối. Quá trình sáp nhập được triển khai theo hướng công khai, minh bạch, chú trọng tuyên truyền và đối thoại để tạo sự đồng thuận trong đội ngũ nhà giáo và phụ huynh.

NXB Giáo dục Việt Nam tập huấn, bồi dưỡng giáo viên sử dụng bộ sách giáo khoa thống nhất

Đáng chú ý, sau sáp nhập, mục tiêu không chỉ là giảm số lượng đầu mối mà còn bảo đảm hoạt động dạy và học diễn ra ổn định. Trường Tiểu học Trần Kim Xuyến (xã Tứ Mỹ) được thành lập trên cơ sở hợp nhất hai trường. Trong năm học đầu tiên, nhà trường vẫn duy trì hoạt động tại hai điểm trường cũ nhằm hạn chế xáo trộn việc đi lại, sinh hoạt của học sinh và phụ huynh.

Từ thực tiễn của Hà Tĩnh, mục tiêu của việc sắp xếp được xác định là xây dựng mạng lưới trường lớp hợp lý, sử dụng hiệu quả cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên, lấy học sinh làm trung tâm, từng bước chuyển từ tư duy quản lý giáo dục sang quản trị phát triển giáo dục.

Cách tiếp cận này cũng được thể hiện rõ tại Phú Thọ. Sau khi hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình, tỉnh triển khai đề án sắp xếp toàn diện các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực giáo dục. Theo phương án, số cơ sở giáo dục công lập giảm từ 1.701 xuống còn 1.610 trường; số điểm trường giảm 50 điểm; hệ thống trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên giảm 10 đầu mối.

Việc sắp xếp được kỳ vọng giúp tập trung nguồn lực đầu tư, nâng cao hiệu quả quản lý và từng bước hình thành hệ thống giáo dục hiện đại. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra những vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ như bố trí cán bộ quản lý, giáo viên dôi dư, đầu tư bổ sung phòng học tại trường chính, xử lý tài sản công và bảo đảm việc đi học của học sinh ở vùng núi, vùng địa hình chia cắt. Những vấn đề này cho thấy, tinh gọn mạng lưới trường lớp chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với mục tiêu bảo đảm quyền học tập, nâng cao chất lượng giáo dục và không để việc sắp xếp tạo ra những rào cản mới đối với người học.

*Cấp phát miễn phí sách giáo khoa, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục

Cùng với việc tổ chức lại mạng lưới, nhiều địa phương đang triển khai các chính sách trực tiếp hỗ trợ người học, giảm chi phí học tập và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục.

Từ năm học 2026-2027, thành phố Huế cấp phát miễn phí sách giáo khoa và tài liệu Giáo dục địa phương cho toàn bộ học sinh từ lớp 1 đến lớp 12. Thành phố dự kiến dành khoảng 52,8 tỷ đồng để thực hiện chính sách theo hình thức học sinh mượn - trả thông qua hệ thống thư viện trường học. Mô hình này vừa giúp giảm chi phí đầu năm học cho các gia đình, vừa tạo nguồn sách để tái sử dụng lâu dài, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và hình thành ý thức giữ gìn tài sản chung trong học sinh.

Chương trình đào tạo đại học: Chuẩn đầu ra bắt buộc có năng lực số và AI

Tại xã Nha Bích, thành phố Đồng Nai, hơn 3.500 học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 đã được cấp sách giáo khoa miễn phí từ nguồn xã hội hóa. Sách được quản lý theo mô hình thư viện dùng chung, học sinh mượn sử dụng trong năm học và hoàn trả vào cuối năm để tiếp tục phục vụ các khóa học sau.

Quảng Ninh cũng đang triển khai hệ thống chính sách giáo dục đặc thù với quy mô lớn, hỗ trợ hơn 539.000 lượt người học và nhà giáo, tổng kinh phí tạm tính gần 800 tỷ đồng mỗi năm học. Trong đó có chính sách hỗ trợ sữa uống tại trường, cấp miễn phí sách giáo khoa cho hơn 290.000 học sinh, học viên từ năm học 2026-2027, cùng các chính sách hỗ trợ tiền ăn, bán trú và các nhóm đối tượng ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, địa phương có quy mô giáo dục lớn nhất cả nước sau hợp nhất, với hơn 3.400 cơ sở giáo dục và hơn 2,5 triệu học sinh, thành phố đang đẩy nhanh đầu tư cơ sở vật chất, thực hiện Chiến dịch "150 ngày đêm hoàn thành 1.000 phòng học phục vụ năm học 2026-2027". Cùng với đó là các giải pháp nâng tỷ lệ học sinh học 2 buổi/ngày, mở rộng chương trình tiếng Anh và chuẩn bị các điều kiện để từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.

Thành phố cũng dự kiến thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh, người học các chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên và chương trình xóa mù chữ theo hình thức mượn - trả ngay từ năm học 2026-2027; giáo trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh được dự kiến miễn phí từ năm học 2027-2028.

Từ những chính sách trên có thể thấy, tinh thần của Nghị quyết 71 đang được cụ thể hóa không chỉ bằng những chương trình đầu tư quy mô lớn mà còn bằng các hỗ trợ trực tiếp, thiết thực, hướng tới mục tiêu giảm bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục và bảo đảm mọi người học có điều kiện học tập tốt hơn.

*Đầu tư cho đội ngũ, chuẩn bị năng lực cho tương lai

Nếu mạng lưới trường lớp là nền tảng thì đội ngũ nhà giáo và chất lượng người học là yếu tố quyết định chất lượng của quá trình đổi mới giáo dục.

Trong tuần qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động "Tháng tự học tiếng Anh dành cho giáo viên toàn quốc" năm 2026. Chương trình nhằm khơi dậy tinh thần tự học, tự bồi dưỡng ngoại ngữ trong đội ngũ nhà giáo, góp phần triển khai Đề án đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.

Sinh viên trường Cao đẳng Việt Mỹ Hà Nội thực hành tại xưởng Ô tô của trường. Ảnh: Diệu Thúy - TTXVN

Điểm đáng chú ý là chương trình được triển khai trên tinh thần tự nguyện, không tạo áp lực thành tích hay chỉ tiêu đối với giáo viên và không sử dụng kết quả tham gia làm tiêu chí riêng để đánh giá, xếp loại hoặc thi đua.

Thông qua nền tảng có tích hợp trí tuệ nhân tạo, giáo viên có thể xây dựng lộ trình học tập cá nhân hóa, phù hợp với năng lực và theo dõi quá trình tiến bộ. Cách làm này không chỉ hỗ trợ nâng cao năng lực ngoại ngữ của giáo viên mà còn gợi mở phương thức ứng dụng công nghệ để thúc đẩy học tập suốt đời.

Trong quá trình triển khai Đề án đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, việc nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên được xác định là nhiệm vụ then chốt. Tinh thần tự học, tự bồi dưỡng của nhà giáo vì vậy không chỉ nhằm nâng cao chất lượng chuyên môn mà còn góp phần lan tỏa phương pháp học tập chủ động đến học sinh.

Cùng với đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 59/2026/TT-BGDĐT về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng, thiết lập thêm cơ chế pháp lý để các cơ sở giáo dục sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm.

Việc phát huy đội ngũ nhà giáo sau khi nghỉ hưu, các chuyên gia, nhà khoa học, giảng viên mở thêm nguồn lực cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và nâng cao chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, việc sử dụng đội ngũ này phải bảo đảm không thay thế đội ngũ cơ hữu và không ảnh hưởng đến chiến lược phát triển đội ngũ kế cận. Đây là cách tiếp cận theo hướng vừa tận dụng nguồn nhân lực chất lượng cao, vừa bảo đảm sự phát triển bền vững của đội ngũ nhà giáo.

Với giáo dục đại học, Thông tư số 54/2026/TT-BGDĐT tạo ra bước chuyển quan trọng trong xây dựng chương trình đào tạo. Lần đầu tiên, năng lực số và nội dung về trí tuệ nhân tạo được quy định là yêu cầu bắt buộc trong chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo trình độ đại học. Bên cạnh đó, người học phải được trang bị năng lực ngoại ngữ, khả năng thích ứng và học tập suốt đời.

Các chương trình đào tạo được yêu cầu thiết kế theo hướng gắn kết rõ hơn giữa mục tiêu, chuẩn đầu ra, nội dung đào tạo, phương pháp giảng dạy, kiểm tra, đánh giá và các điều kiện bảo đảm chất lượng.

Thông tư cũng mở rộng không gian để các cơ sở giáo dục đại học phát triển chương trình liên ngành, xuyên ngành, song ngành, ngành chính - ngành phụ, chương trình tích hợp và các chương trình tài năng. Những quy định mới phản ánh yêu cầu chuyển mạnh từ đào tạo theo những khuôn mẫu tương đối cứng sang phát triển các chương trình linh hoạt, gắn với nhu cầu của thị trường lao động và yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Việc đưa năng lực số và AI vào chuẩn đầu ra đại học cho thấy giáo dục đang chủ động thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế số, đồng thời chuẩn bị cho người học những năng lực cần thiết để tham gia và đóng góp vào quá trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.