Đổi mới mô hình phát triển - động lực đưa đất nước tăng trưởng nhanh và bền vững - Bài 1: Tăng trưởng hai con số, phải bằng mô hình phát triển mới

Bước vào giai đoạn phát triển mới, những động lực tăng trưởng theo chiều rộng đang dần thu hẹp dư địa, trong khi môi trường kinh tế thế giới biến đổi sâu sắc. Khát vọng tăng trưởng hai con số vì thế không thể chỉ là sự gia tốc của mô hình cũ, mà đòi hỏi một cuộc chuyển đổi về chất trong cách huy động, phân bổ và phát huy các nguồn lực. Đổi mới mô hình phát triển trở thành yêu cầu có tính bước ngoặt, nhằm kiến tạo những động lực, năng lực và phương thức phát triển mới cho đất nước.

Đòi hỏi phát triển từ một bước ngoặt mới

Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã tạo dựng được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế chưa từng có. Từ một nền kinh tế nghèo nàn, thiếu thốn, bị bao vây, cấm vận, đất nước đã vươn lên trở thành một nền kinh tế có độ mở cao, tham gia ngày càng sâu rộng vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu. Kết cấu hạ tầng được cải thiện rõ rệt; năng lực sản xuất, quy mô thị trường và sức mua xã hội không ngừng mở rộng; khu vực kinh tế tư nhân phát triển năng động; nhiều doanh nghiệp Việt Nam từng bước vươn ra thị trường khu vực và thế giới.

Những thành tựu đó khẳng định tính đúng đắn của đường lối đổi mới, đồng thời tạo nền tảng quan trọng để đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới. Năm 2025, GDP tăng 8,02%; 6 tháng đầu năm 2026 tăng 8,18%, mức cao nhất cùng kỳ trong 16 năm qua. Kinh tế vĩ mô cơ bản ổn định, các cân đối lớn được bảo đảm, quốc phòng, an ninh được giữ vững, đời sống nhân dân tiếp tục được cải thiện. Đây là những kết quả rất đáng trân trọng trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất ổn.

Tuy nhiên, chính những mục tiêu phát triển cao hơn đang đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận đầy đủ hơn những giới hạn của mô hình tăng trưởng hiện hành.

Đổi mới mô hình phát triển - động lực đưa đất nước tăng trưởng nhanh và bền vững. Ảnh minh họa: baochinhphu.vn  

Trong một thời gian dài, tăng trưởng của Việt Nam dựa nhiều vào gia tăng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên, mở rộng lực lượng lao động, phát triển các ngành thâm dụng nhân công và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài. Mô hình ấy đã hoàn thành một sứ mệnh lịch sử quan trọng, giúp giải phóng sức sản xuất, tạo việc làm, mở rộng xuất khẩu, tích lũy nguồn lực và đưa nền kinh tế hội nhập sâu rộng với thế giới. Nhưng khi đất nước bước lên một trình độ phát triển cao hơn, những động lực chủ yếu theo chiều rộng đang dần thu hẹp dư địa.

Chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế vẫn còn những hạn chế. Tốc độ tăng năng suất lao động bình quân giai đoạn 2021-2025 ước đạt 5,3%, chưa đạt mục tiêu đề ra; hiệu quả sử dụng vốn chưa cao; khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chưa thực sự trở thành động lực chính của tăng trưởng. Công nghiệp chế biến, chế tạo phát triển khá nhanh nhưng phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn tham gia ở những khâu có giá trị gia tăng chưa cao. Mối liên kết giữa khu vực đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp nội địa còn hạn chế; năng lực tiếp nhận, làm chủ và sáng tạo công nghệ chưa tương xứng với yêu cầu phát triển.

Trong khi đó, môi trường phát triển toàn cầu đang thay đổi sâu sắc. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột địa chính trị, xu hướng bảo hộ, phân mảnh chuỗi cung ứng, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi xanh và sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo đang định hình lại nền kinh tế thế giới. Lợi thế lao động chi phí thấp không còn bền vững. Những tiêu chuẩn mới về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, an toàn dữ liệu và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc để hàng hóa tham gia thị trường quốc tế.

Bối cảnh ấy đặt Việt Nam trước một yêu cầu có tính bước ngoặt: Không thể đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số một cách bền vững chỉ bằng việc gia tăng vốn, mở rộng khai thác các nguồn lực sẵn có hoặc kéo dài phương thức tăng trưởng cũ. Tăng trưởng nhanh trong giai đoạn mới phải là kết quả của năng suất cao hơn, giá trị gia tăng lớn hơn, trình độ công nghệ cao hơn và năng lực tổ chức nền kinh tế hiệu quả hơn.

Nói cách khác, tăng trưởng hai con số không thể chỉ là sự gia tốc của mô hình cũ; nó phải là kết quả của một trình độ phát triển mới.

Từ đổi mới động lực tăng trưởng đến kiến tạo năng lực phát triển mới

Đại hội XIV của Đảng xác định rõ: Xác lập mô hình tăng trưởng mới nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; tạo ra sức sản xuất và phương thức sản xuất mới chất lượng cao, trọng tâm là kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV tiếp tục phát triển và cụ thể hóa tư duy đó khi thông qua Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam. Đây là một quyết tâm có ý nghĩa chiến lược của Đảng.

Đổi mới mô hình phát triển không đơn thuần là bổ sung một số ngành kinh tế mới vào cơ cấu hiện có, càng không phải thay thế cơ học những động lực tăng trưởng truyền thống. Nội hàm sâu xa của quá trình này là đổi mới phương thức huy động, phân bổ, sử dụng và chuyển hóa các nguồn lực thành năng suất, giá trị gia tăng, sức cạnh tranh và chất lượng cuộc sống của nhân dân.

Trong mô hình mới, vốn đầu tư vẫn rất cần thiết, nhưng hiệu quả của đồng vốn phải được đặt lên hàng đầu. Lao động vẫn là nguồn lực quý giá, nhưng lợi thế quyết định không còn nằm chủ yếu ở số lượng và chi phí thấp, mà ở tri thức, kỹ năng, năng lực sáng tạo và khả năng làm chủ công nghệ. Tài nguyên thiên nhiên vẫn cần được khai thác hợp lý, nhưng tăng trưởng phải chuyển mạnh sang dựa vào tài nguyên trí tuệ, dữ liệu và năng lực đổi mới sáng tạo. Hội nhập quốc tế tiếp tục là động lực quan trọng, nhưng phải gắn chặt hơn với nâng cao năng lực tự chủ, phát triển doanh nghiệp trong nước và tham gia vào những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong

Do đó, đổi mới mô hình phát triển cần được nhìn nhận như một quá trình chuyển đổi đồng bộ: Chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu kinh tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Các quá trình này không tồn tại tách rời, mà bổ sung và thúc đẩy lẫn nhau để hình thành lực lượng sản xuất mới, phương thức sản xuất mới và những năng lực cạnh tranh mới của quốc gia.

Mô hình mới cũng phải kết hợp hài hòa giữa phát triển nhanh và phát triển bền vững, giữa hiệu quả kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và củng cố quốc phòng, an ninh. Tăng trưởng cao chỉ thực sự có ý nghĩa khi chuyển hóa thành việc làm có chất lượng, thu nhập cao hơn, dịch vụ công tốt hơn, cơ hội phát triển công bằng hơn và đời sống hạnh phúc hơn cho nhân dân.