Đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng: Từ tư duy đến hành động trong kỷ nguyên vươn mình

Hoạt động tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính được thực hiện theo hướng công khai, minh bạch, hiện đại. (Ảnh: Minh Phương)

Trong dòng chảy tư duy lý luận của Đảng về đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền, có một quy luật xuyên suốt: mỗi khi phương thức quản trị đất nước bước sang một giai đoạn phát triển mới, tất yếu phải có sự tái cấu trúc tương ứng, đồng bộ trong phương thức lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị và xã hội.

Khi mô hình chính quyền ba cấp chính thức vận hành trên phạm vi cả nước, khi một chủ trương của Trung ương có thể "chạm" tới cơ sở chỉ sau vài giờ nhờ hệ thống dữ liệu và phần mềm dùng chung, thì câu chuyện đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng không còn là vấn đề lý luận nằm trên trang giấy, mà đã hiện diện sống động trong từng cuộc họp chi bộ, từng quyết định điều hành ở cơ sở.

Đặc biệt, ngay trong tháng 7/2026, Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã cụ thể hóa yêu cầu này thành một khung tư duy phát triển mới - "bốn bước chuyển chiến lược" - mà bước chuyển đầu tiên chính là nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành của Đảng và bộ máy Nhà nước. Đây chính là nội hàm lý luận và thực tiễn sâu sắc mà Giải báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng - Giải Búa liềm vàng lần thứ XI năm 2026 đặt ra, gắn với 10 nhiệm vụ, 3 giải pháp đột phá về xây dựng Đảng và 6 nhiệm vụ trọng tâm, 3 đột phá chiến lược mà Đại hội XIV của Đảng đã đề ra.

Một đòi hỏi tất yếu của giai đoạn phát triển mới

Năm 2026 được xác định là năm bản lề đặc biệt: năm đầu tiên triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và nghị quyết đại hội đảng bộ các cấp nhiệm kỳ 2025-2030; năm tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031; đồng thời là năm cán bộ cơ sở, năm cả hệ thống chính trị vận hành mô hình chính quyền ba cấp tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực diễn biến phức tạp, khó lường, chưa khi nào yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng lại đặt ra cấp thiết như lúc này, vừa để giữ vững ổn định chính trị, củng cố niềm tin của cán bộ, đảng viên và Nhân dân, vừa để chuẩn bị nền tảng, bệ phóng cho đất nước vươn mình trong kỷ nguyên mới.

Bộ máy vận hành theo mô hình mới đòi hỏi cách thức Đảng lãnh đạo cũng phải thay đổi tương ứng. Phương thức lãnh đạo nhiều tầng nấc, dựa nhiều vào văn bản hành chính và các cuộc họp truyền thống trước đây, nếu không được đổi mới, sẽ trở thành lực cản chứ không còn là động lực. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã chỉ rõ yêu cầu:

"Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, thống nhất nhận thức và thực hiện đồng bộ, có hiệu quả phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng."

Đây không đơn thuần là một câu khẩu hiệu, mà là mệnh lệnh từ chính thực tiễn vận hành của đất nước trong giai đoạn hiện nay - giai đoạn mà Đảng ta xác định phải "tăng cường xây dựng, chỉnh đốn, tự đổi mới để Đảng ta thật sự là đạo đức, là văn minh; nâng tầm và nâng cao hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo, cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng". Đặt trong tổng thể 10 nhiệm vụ, 3 giải pháp đột phá về xây dựng Đảng mà Đại hội XIV đề ra, đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền không phải là một nhiệm vụ đơn lẻ, mà là mạch xuyên suốt, chi phối chất lượng thực hiện của toàn bộ hệ thống nhiệm vụ, giải pháp còn lại - từ công tác chính trị, tư tưởng, tổ chức, cán bộ đến kiểm tra, giám sát, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Từ đường lối Đại hội XIV đến "bốn bước chuyển chiến lược" của Hội nghị Trung ương 3

Xét về mặt lý luận, phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng là tổng thể các hình thức, biện pháp, cơ chế mà Đảng sử dụng để lãnh đạo Nhà nước và xã hội thực hiện Cương lĩnh, đường lối, chủ trương của Đảng - thông qua công tác tư tưởng, tổ chức, cán bộ, kiểm tra, giám sát và phát huy vai trò nêu gương, chứ không phải bằng mệnh lệnh hành chính, càng không phải bằng cách bao biện, làm thay công việc của chính quyền. Nhận thức này xuyên suốt từ Đại hội XIV cho đến các hội nghị Trung ương triển khai Nghị quyết Đại hội.

Có thể hình dung lộ trình đó như một chuỗi lô-gích chặt chẽ, từng bước cụ thể hóa dần: Đại hội XIV xác định đường lối, mục tiêu và những định hướng chiến lược lớn cho cả nhiệm kỳ; Hội nghị Trung ương 2 đặt nền tảng tổ chức và quy tắc vận hành bộ máy; và đến Hội nghị Trung ương 3 (họp từ ngày 20 đến 24/7/2026), nhiệm vụ đặt ra là phải chuyển hóa những định hướng ấy thành các quyết sách cụ thể, đủ sức tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, tạo năng lực phát triển mới cho đất nước.

Tại hội nghị này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nêu rõ yêu cầu: các quyết sách của Trung ương phải tạo ra bốn bước chuyển có tính chiến lược, gồm: nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành của Đảng và bộ máy Nhà nước; quản trị thống nhất không gian phát triển, phát huy hiệu quả nguồn lực quốc gia; xác lập mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người; chủ động phòng ngừa, nâng cao sức chống chịu và bảo vệ vững chắc đất nước. Bốn bước chuyển này không đứng riêng lẻ mà kết nối thành một chỉnh thể thống nhất, trong đó bước chuyển thứ nhất - đổi mới, nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng - giữ vai trò gốc rễ, chi phối và quyết định chất lượng của ba bước chuyển còn lại.

Nói cách khác, xét về nội hàm lý luận, nếu phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng không được đổi mới đúng hướng thì mọi nỗ lực quản trị nguồn lực, đổi mới mô hình tăng trưởng hay nâng cao sức chống chịu quốc gia đều khó có nền tảng vững chắc để triển khai đồng bộ, hiệu quả trong thực tiễn. Đây cũng chính là logic mà Đại hội XIV đã đặt ra khi xác định 6 nhiệm vụ trọng tâm, 3 đột phá chiến lược cho phát triển đất nước: đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng không phải là điều kiện đứng ngoài, mà là điều kiện tiên quyết, đi trước một bước, để các đột phá về thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực chất lượng cao có thể vận hành đồng bộ trong mô hình chính quyền ba cấp.

Những quyết sách cụ thể - đưa lý luận vào thực tiễn

Tinh thần đổi mới phương thức lãnh đạo được Hội nghị Trung ương 3 thể chế hóa bằng nhiều quyết sách rất cụ thể, mang tính thực tiễn cao. Trung ương đã quyết định ban hành Quy định sửa đổi, bổ sung Quy định số 20 về thi hành Điều lệ Đảng - văn bản gốc để bảo đảm mọi đổi mới trong tổ chức, vận hành của Đảng đều tuân thủ đúng Điều lệ, đúng thẩm quyền; những vấn đề mới, chưa có tiền lệ chỉ được thí điểm trong phạm vi, thời hạn cụ thể, tránh tùy tiện, tránh vượt thẩm quyền.

Cùng với đó, Trung ương thống nhất ban hành Quy định mới về những điều đảng viên không được làm, thay thế Quy định số 37-QĐ/TW đã thực hiện gần 5 năm qua. Điểm mới căn bản của Quy định lần này là cụ thể hóa chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm nêu gương gắn với bối cảnh chuyển đổi số, sắp xếp tổ chức bộ máy và cả những hành vi vi phạm mới phát sinh trên không gian mạng - đúng như tinh thần đổi mới phương thức lãnh đạo phải song hành với đổi mới công cụ kiểm tra, giám sát, kỷ luật đảng.

Về tổ chức không gian phát triển và quản trị nguồn lực, Hội nghị cũng thông qua chủ trương thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh, đồng thời thống nhất ban hành kết luận sơ kết Nghị quyết số 18 cùng định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật liên quan - cho thấy đổi mới phương thức lãnh đạo luôn gắn liền, đi trước một bước so với đổi mới thể chế, chính sách phát triển kinh tế - xã hội.

Đặc biệt, Trung ương đã quyết định ban hành Nghị quyết về Đề án đổi mới mô hình phát triển Việt Nam - được xác định là vấn đề rất lớn, rất mới, chưa có tiền lệ, có ý nghĩa định hình mô hình phát triển quốc gia đến năm 2045 và xa hơn; đồng thời thống nhất thông qua Đề án xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển, lấy con người, văn hóa, pháp luật và kỷ cương làm những nội dung cốt lõi, với thước đo cuối cùng là chất lượng sống và hạnh phúc của Nhân dân. Đây chính là minh chứng sống động cho việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng không dừng ở tư duy, mà đã được cụ thể hóa thành các đề án, nghị quyết, quy định có tính hành động cao, làm cơ sở để cả hệ thống chính trị vận hành đồng bộ, thông suốt.

Ba trụ cột chuyển động: Tổ chức bộ máy-công tác cán bộ-chuyển đổi số

Thực tiễn công tác xây dựng Đảng thời gian qua cho thấy, đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đang được cụ thể hóa trên ba trụ cột gắn bó chặt chẽ, hữu cơ với nhau, không thể tách rời.

Trụ cột thứ nhất là tổ chức, vận hành bộ máy hệ thống chính trị theo mô hình mới. Việc triển khai mô hình chính quyền ba cấp không chỉ là một cuộc sắp xếp về tổ chức, mà thực chất là một cuộc cách mạng về phương thức lãnh đạo: giảm tầng nấc trung gian, rút ngắn khoảng cách giữa chủ trương và thực thi, tăng tính chủ động, tự chịu trách nhiệm của cấp cơ sở. Đây chính là điều kiện để bảo đảm bộ máy "vận hành đồng bộ, thông suốt, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ phát triển đất nước nhanh và bền vững".

Trụ cột thứ hai là đổi mới công tác cán bộ, nhất là khâu thẩm định, đánh giá cán bộ - vốn được xem là "chìa khóa của mọi chìa khóa" trong công tác xây dựng Đảng. Một phương thức lãnh đạo hiện đại không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu một đội ngũ cán bộ "có đức, có tài, không ngừng tự đổi mới, ngang tầm nhiệm vụ". Vì vậy, đồng thời với sắp xếp bộ máy, việc rà soát, đánh giá thực chất năng lực cán bộ, nhất là cán bộ cơ sở trong năm 2026 - năm cán bộ cơ sở, có ý nghĩa quyết định đến chất lượng vận hành của cả hệ thống. Gắn với đó là yêu cầu quan tâm phát triển đảng viên trong công nhân, cán bộ quản lý doanh nghiệp khu vực ngoài nhà nước, người có tôn giáo, người ở nông thôn, miền núi, biên giới, hải đảo, vùng dân tộc thiểu số, đồng thời tăng cường công tác bảo vệ chính trị nội bộ, gắn với quản lý cán bộ, đảng viên một cách chặt chẽ, thực chất.

Trụ cột thứ ba là chuyển đổi số trong công tác Đảng. Việc xây dựng, vận hành hệ thống dữ liệu cán bộ, đảng viên thống nhất, liên thông; triển khai các phần mềm, ứng dụng dùng chung trong Đảng và mạng truyền số liệu chuyên dùng đồng bộ, an toàn, hiện đại chính là công cụ để phương thức lãnh đạo mới có thể vận hành thông suốt trên thực tế, thay vì chỉ dừng ở chủ trương. Một chỉ thị của Trung ương, nhờ vậy, có thể đến được với chi bộ ở vùng sâu, vùng xa nhanh hơn, minh bạch hơn, ít bị "tam sao thất bản" hơn.

Ba trụ cột nêu trên không tách rời mà gắn bó hữu cơ với 6 nhiệm vụ trọng tâm, 3 đột phá chiến lược mà Đại hội XIV đã xác định cho phát triển kinh tế - xã hội: từ hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đến xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ - nhất là hạ tầng giao thông đa phương thức, hạ tầng số, hạ tầng công nghệ phục vụ quản lý, quản trị và kiến tạo phát triển - lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực tăng trưởng mới. Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, vì thế, chính là điều kiện tiên quyết để các đột phá chiến lược về kinh tế - xã hội có thể triển khai đồng bộ, hiệu quả trong thực tế, phù hợp với mô hình chính quyền ba cấp.

Gắn đổi mới lãnh đạo với kiểm soát quyền lực, kết hợp "xây" với "chống"

Một phương thức lãnh đạo mới, muốn bền vững, không thể chỉ dừng ở việc tinh gọn bộ máy hay ứng dụng công nghệ, mà còn phải song hành với việc siết chặt kỷ cương, kỷ luật, tăng cường kiểm soát quyền lực trong Đảng và Nhà nước. Đổi mới công tác kiểm tra, giám sát theo hướng mang tính hệ thống, đồng bộ, liên thông, dựa trên dữ liệu, có chiều sâu chiến lược, với quyết tâm chính trị cao, kiên quyết, kiên trì, thường xuyên và liên tục chính là mặt "chống" song hành cùng mặt "xây" của phương thức lãnh đạo mới; trong đó xử lý nghiêm minh mọi vi phạm phải bảo đảm nguyên tắc "không có vùng cấm, không có ngoại lệ", thượng tôn pháp luật nhưng nhân văn, vì mục tiêu ổn định và phát triển.

Phương châm "lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực", "lấy cái đẹp dẹp cái xấu", trong đó "xây" là cơ bản, chiến lược, lâu dài, còn "chống" là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách và thường xuyên, không chỉ là định hướng tuyên truyền, mà cần trở thành nguyên tắc vận hành: nơi nào phương thức lãnh đạo được đổi mới đúng hướng, minh bạch, dựa trên dữ liệu và trách nhiệm cá nhân rõ ràng, nơi đó dư địa cho tiêu cực, quan liêu, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" sẽ bị thu hẹp một cách tự nhiên. Ngược lại, đổi mới nửa vời, hình thức, sẽ chỉ tạo thêm những khoảng trống mới cho sự trì trệ.

Tinh thần này được thể hiện rất rõ trong cách Hội nghị Trung ương 3 xây dựng Quy định mới về những điều đảng viên không được làm: vừa phải rõ ràng, chặt chẽ, khả thi, nhận diện đúng hành vi vi phạm để xử lý nghiêm minh, vừa không được làm triệt tiêu tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung của cán bộ, đảng viên. Đây chính là điểm cân bằng lý luận rất quan trọng: kiểm soát quyền lực chặt chẽ hơn không có nghĩa là siết chặt đến mức làm chùn bước sự năng động, sáng tạo - mà ngược lại, phải tạo thành khuôn khổ để sự năng động, sáng tạo ấy phát triển đúng hướng, đúng pháp luật.

Ở nhiều địa phương, mô hình sinh hoạt chi bộ được đổi mới theo hướng thiết thực hơn, gắn với giải quyết công việc cụ thể của người dân; đội ngũ cán bộ cơ sở năng động, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm đang dần thay thế lối làm việc hành chính, thụ động trước đây. Đó chính là những "hạt nhân" sinh động của quá trình đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đang diễn ra từng ngày ở cơ sở - và cũng là chất liệu quý để báo chí phát hiện, phản ánh, lan tỏa.

Nền tảng sâu xa: xây dựng văn hóa Đảng, lấy nêu gương làm gốc

Nếu tổ chức bộ máy, công tác cán bộ và chuyển đổi số là những trụ cột "cứng" của đổi mới phương thức lãnh đạo, thì xây dựng văn hóa Đảng chính là nền tảng "mềm" nhưng bền vững nhất, quyết định chiều sâu và sức sống lâu dài của mọi đổi mới. Một phương thức lãnh đạo dù được thiết kế tinh gọn, hiện đại đến đâu, nếu thiếu nền tảng đạo đức cách mạng, sự tiên phong, gương mẫu, liêm chính, kỷ luật của cán bộ, đảng viên, thì cũng khó đi vào chiều sâu và khó tạo được sự tin tưởng bền vững trong Nhân dân.

Đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, gắn với phát hiện, biểu dương, nhân rộng những mô hình hay, cách làm hiệu quả, những tấm gương tiêu biểu trong thực hiện các quy định về nêu gương của cán bộ, đảng viên, chính là cách thức để chủ trương xây dựng Đảng ta "là đạo đức, là văn minh" không dừng ở khẩu hiệu mà thấm sâu vào từng chi bộ, từng cán bộ, đảng viên. Phát huy giá trị văn hóa Việt Nam, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại để hoàn thiện văn hóa lãnh đạo, văn hóa công vụ, bồi dưỡng tinh thần tự chủ chiến lược, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, tinh thần phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân - đó là những giá trị cốt lõi mà mỗi cán bộ, đảng viên cần thấm nhuần trong quá trình thực hiện phương thức lãnh đạo mới, đồng thời là mạch nguồn gắn kết chặt chẽ giữa "xây" Đảng về tổ chức với "xây" Đảng về văn hóa, đạo đức.

Vai trò của báo chí và trách nhiệm nêu gương của mỗi cán bộ, đảng viên

Giải báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng - Giải Búa liềm vàng, qua mười mùa giải, đã trở thành một kênh quan trọng để phát hiện, cổ vũ, nhân rộng những mô hình hay, cách làm sáng tạo trong đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng ở các cấp, các ngành, đồng thời góp phần khẳng định vị trí, vai trò quan trọng của công tác xây dựng Đảng, tạo niềm tin, không khí phấn khởi trong cán bộ, đảng viên và Nhân dân. Mỗi tác phẩm báo chí tham gia Giải, nếu bám sát hơi thở thực tiễn ở cơ sở, phản ánh chân thực những chuyển động - cả thuận lợi lẫn khó khăn - trong quá trình đổi mới phương thức lãnh đạo, sẽ góp phần thiết thực vào việc "đưa nghị quyết vào cuộc sống", đúng như mục đích, yêu cầu mà Kế hoạch tổ chức Giải Búa liềm vàng lần thứ XI đã đề ra.

Tổng Bí thư Tô Lâm và Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính trao giải A cho các tác giả, đại diện nhóm tác giả tại Giải Báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng (Giải Búa liềm vàng) lần thứ X - năm 2025. (Ảnh tư liệu: THỦY NGUYÊN)

Song, đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng không thể chỉ trông chờ vào những chủ trương từ Trung ương hay sự cổ vũ của báo chí, mà trước hết phải bắt đầu từ trách nhiệm nêu gương của mỗi cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu cấp ủy, chính quyền các cấp. Một phương thức lãnh đạo mới chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi mỗi cán bộ, đảng viên chủ động thay đổi tư duy làm việc, mạnh dạn ứng dụng công nghệ, sẵn sàng chịu trách nhiệm cá nhân, thay vì né tránh, đùn đẩy như lối làm việc cũ.

Đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng là một hành trình liên tục, không có điểm dừng, đòi hỏi sự đồng lòng, thống nhất từ Trung ương đến cơ sở. Tinh thần Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã chỉ rõ: sự thống nhất về chủ trương phải được chuyển ngay thành sự thống nhất trong hành động - nghĩa là mọi quyết sách, dù đúng đắn đến đâu, cũng chỉ có giá trị khi được cụ thể hóa bằng những chuyển động thực chất ở từng cấp ủy, từng cơ quan, đơn vị, từng cán bộ, đảng viên.

Trong bối cảnh đất nước đang chuẩn bị nền tảng và bệ phóng để vươn mình trong kỷ nguyên mới, mỗi bước đổi mới trong phương thức lãnh đạo của Đảng hôm nay - từ tinh gọn bộ máy, đổi mới công tác cán bộ, đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện thể chế thi hành Điều lệ Đảng, ban hành quy định mới về những điều đảng viên không được làm, đến quản trị thống nhất không gian phát triển, xây dựng văn hóa Đảng và xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển - đều là những viên gạch góp phần xây dựng một Đảng cầm quyền thực sự trong sạch, vững mạnh toàn diện, đủ sức lãnh đạo đất nước phát triển giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, củng cố vững chắc niềm tin của cán bộ, đảng viên và Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng.