Đổi mới quản trị đô thị di sản, thúc đẩy công nghiệp văn hóa trên không gian số

Đại biểu Quốc hội: Đưa văn hóa trở thành động lực phát triển từ đô thị di sản đến không gian số

Sáng 31/10, tiếp tục Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, cho ý kiến tại phiên thảo luận về kinh tế - xã hội, một số đại biểu Quốc hội đề nghị Chính phủ quan tâm các giải pháp gắn bảo tồn và phát huy giá trị di sản với phát triển sinh kế cộng đồng, đổi mới mô hình quản trị đô thị di sản và khai thác tiềm năng công nghiệp văn hóa trên không gian số. Qua đó đưa văn hóa trở thành nguồn lực, động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Không đánh đổi di sản lấy tăng trưởng

Thống nhất với Báo cáo của Chính phủ và dự thảo Nghị quyết về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, đại biểu Nguyễn Thị Sửu, đoàn ĐBQH thành phố Huế quan tâm đến các giải pháp phát triển đô thị di sản trong bối cảnh mới, coi đây là vấn đề có ý nghĩa chiến lược. Phát triển đô thị di sản là trách nhiệm chung trong gìn giữ tài sản văn hóa quốc gia và trao truyền cho mai sau.

Mỗi đô thị có bản sắc riêng, cần cách tiếp cận phù hợp, nhưng phải thống nhất nguyên tắc: Không đánh đổi di sản lấy tăng trưởng; bảo tồn phải gắn với đời sống và sinh kế người dân. Đại biểu mong muốn Huế và các đô thị di sản cả nước trở thành hình mẫu phát triển hiện đại trên nền tảng văn hóa; để di sản không chỉ là ký ức quá khứ, mà còn là nguồn lực hiện tại, động lực tương lai.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu cho biết, Việt Nam có nhiều đô thị được hình thành và phát triển trên nền tảng di sản văn hóa, lịch sử, kiến trúc và cảnh quan đặc sắc. Đây không chỉ là tài sản quý giá của dân tộc mà còn là nguồn lực nội sinh, lợi thế cạnh tranh và động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, đoàn ĐBQH thành phố Huế phát biểu.

Tuy nhiên, phát triển đô thị di sản đang đứng trước một bài toán lớn: Làm thế nào để vừa hiện đại hóa đô thị, thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao đời sống nhân dân, vừa bảo tồn được tính nguyên gốc của di sản, bản sắc văn hóa, cảnh quan và không gian sống của cộng đồng? Nếu phát triển thiếu kiểm soát, di sản có thể bị thương mại hóa, cảnh quan bị biến dạng, môi trường quá tải, người dân mất dần sinh kế truyền thống. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng bảo tồn mà thiếu cơ chế khai thác hợp lý và nguồn lực đầu tư, di sản cũng khó phát huy đầy đủ giá trị.

“Theo tôi, phát triển đô thị di sản không phải là lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà phải xác lập mô hình trong đó bảo tồn là nền tảng, di sản là nguồn lực, văn hóa là động lực, người dân là chủ thể và chất lượng sống là mục tiêu”, đại biểu Nguyễn Thị Sửu nhấn mạnh.

Dự thảo Nghị quyết về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 đã đề cập những định hướng quan trọng về hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển hạ tầng, khoa học, công nghệ, công nghiệp văn hóa, bảo tồn di sản và bảo vệ môi trường ở Điều 3. Tuy nhiên, theo đại biểu cần nhấn mạnh hơn yêu cầu kết nối, tích hợp các nhiệm vụ này trong một phương thức quản trị phát triển đô thị di sản đồng bộ.

Từ thực tiễn các địa phương, đặc biệt là thành phố Huế, đại biểu Nguyễn Thị Sửu đề xuất ba nhóm giải pháp: Đổi mới tư duy quy hoạch và quản trị đô thị di sản; Chuyển hóa giá trị di sản thành động lực tăng trưởng mới; Đổi mới huy động và sử dụng nguồn lực, bảo đảm người dân được tham gia và thụ hưởng.

Đại biểu đề nghị bổ sung vào cuối mục 3.7 Điều 3 của dự thảo Nghị quyết về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 nội dung: “Phát triển đô thị di sản gắn bảo tồn với phát triển; tích hợp bảo tồn trong quy hoạch, quản lý đô thị; kiểm soát xây dựng, sức chịu tải. Gắn kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa, du lịch với hạ tầng, bảo vệ môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu, chuyển đổi số; bảo đảm cộng đồng tham gia, thụ hưởng, giữ gìn sinh kế; sử dụng hiệu quả nguồn lực bảo tồn, phát huy di sản”.

Đại biểu đề nghị Chính phủ giao các bộ, ngành phối hợp với các địa phương cụ thể hóa nhiệm vụ này trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; xác định rõ tiến độ, nguồn lực, trách nhiệm và tiêu chí đánh giá, bảo đảm phù hợp với đặc điểm từng địa phương, tránh hình thức, chồng chéo.

Đại biểu Đỗ Chí Nghĩa, đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk phát biểu.

Không gian số - thị trường mới của công nghiệp văn hóa

Quan tâm đến các chính sách phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa, đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk nêu quan điểm, trong bối cảnh hàng triệu người Việt Nam xem phim ngắn mỗi ngày, cần nhìn nhận đây không chỉ là nguy cơ văn hóa cần kiểm soát, mà còn là một thị trường công nghiệp văn hóa đang hình thành, cần được nhận diện và khai thác đúng mức.

Theo đại biểu, nội dung độc hại phải được ngăn chặn, song nếu chỉ tập trung vào mặt trái để tăng cường kiểm soát thì có thể bỏ lỡ cơ hội phát triển. Thực tế, thị trường phim ngắn tại Trung Quốc đã hình thành hệ sinh thái sản xuất, kinh doanh quy mô lớn, tạo việc làm và doanh thu cho nhiều lĩnh vực sáng tạo. Việt Nam cần nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm này để biến phim ngắn thành một nguồn lực phát triển mới.

Đại biểu cũng lưu ý, phim ngắn và các video trên nền tảng số đang trở thành một trong những kênh để giới trẻ tiếp cận nhân vật lịch sử, phong tục và các giá trị truyền thống. Vì vậy, cần có chính sách đủ mạnh để đào tạo đội ngũ sáng tạo, hỗ trợ sản xuất, bảo vệ bản quyền và phát triển nền tảng phân phối nội dung của Việt Nam. Nếu không chủ động, các nền tảng nước ngoài sẽ tiếp tục khai thác thị trường, nắm giữ dữ liệu khán giả và hưởng phần lớn giá trị kinh tế.

Từ câu chuyện phim ngắn, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa đề nghị nhìn rộng hơn về chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa trên không gian số. Trong thời đại số, văn hóa không chỉ hiện diện tại bảo tàng, rạp chiếu phim hay không gian di sản mà còn lan tỏa hằng ngày qua điện thoại thông minh, các nền tảng xuyên biên giới, phim ngắn, âm nhạc, trò chơi điện tử và nhiều hình thức sáng tạo mới.

Theo đại biểu, phát triển công nghiệp văn hóa trên không gian số còn có ý nghĩa chiến lược trong việc khẳng định chủ quyền văn hóa Việt Nam. Vấn đề không chỉ là thị phần, doanh thu thuộc về ai, mà còn là ai đang kể những câu chuyện về đất nước, những giá trị nào được lan tỏa đến thế hệ trẻ và ra thế giới. Nếu không chủ động tạo ra các sản phẩm văn hóa của mình, Việt Nam sẽ ngày càng phụ thuộc vào những câu chuyện, hình ảnh, hệ giá trị và cách nhìn về thế giới do các chủ thể khác tạo ra; qua đó ảnh hưởng đến khả năng định hình thị hiếu, nhận thức, trí tưởng tượng và tư duy của thế hệ trẻ.

Đại biểu dẫn Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới, trong đó đặt ra yêu cầu chuyển trọng tâm từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội, cả trên không gian thực và không gian số.

Theo đại biểu, muốn dẫn dắt nhận thức, trước hết phải thu hút được sự chú ý của công chúng; một thông điệp đúng nhưng không đến được với giới trẻ thì hiệu quả sẽ rất hạn chế.

Từ đó, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa đề nghị hoàn thiện cơ chế quản lý nội dung số theo từng loại hình và mức độ rủi ro; xử lý nghiêm nội dung vi phạm, bảo vệ người sử dụng, nhất là trẻ em, nhưng không tạo rào cản đối với hoạt động sáng tạo lành mạnh.

Cùng với đó, cần chuyển mạnh từ tư duy chỉ quản lý sang tư duy kiến tạo. Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng, tuyển chọn công khai và hỗ trợ cạnh tranh đối với các dự án phim ngắn, phim sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), khai thác đề tài lịch sử, văn hóa, di sản và con người Việt Nam.

Đại biểu Nghĩa cũng đề nghị phát triển hệ sinh thái gắn hoạt động sáng tạo với thị trường, chú trọng bảo vệ bản quyền, đào tạo nhân lực, hỗ trợ doanh nghiệp và kết nối phân phối quốc tế, tạo điều kiện để người sáng tạo có thể sống được bằng nghề. Điều quan trọng là phải tạo ra những sản phẩm thực sự hấp dẫn, có chất lượng nghệ thuật và sức sáng tạo, để công chúng tự nguyện đón nhận và chia sẻ.

Đại biểu nhấn mạnh, phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ nhằm hình thành một ngành kinh tế mà còn để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển, bản sắc trở thành lợi thế cạnh tranh và sức sáng tạo của người Việt trở thành sức mạnh quốc gia.