Đổi mới quy định trường chuyên: Cần bảo đảm nhận diện đúng năng khiếu học sinh

Không để bỏ lọt học sinh có năng khiếu chuyên biệt

Dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng đề xuất thay đổi phương thức tuyển sinh hiện nay. Thay vì tuyển sinh theo từng môn chuyên, các trường sẽ tuyển học sinh theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Học sinh trúng tuyển được học chương trình nâng cao, sau đó lựa chọn môn chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10; đến lớp 11 mới chính thức học ổn định chương trình chuyên theo môn.

Theo dự thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, học sinh thi lớp 10 chuyên không thi theo môn, mà theo khối chuyên. Ảnh: NN

Mục tiêu của đề xuất là mở rộng nền tảng kiến thức, hạn chế tình trạng học lệch và giảm sự phụ thuộc vào luyện thi chuyên sâu từ bậc trung học cơ sở (THCS). Tuy nhiên, việc bỏ thi theo từng môn chuyên và chưa tổ chức lớp chuyên ngay từ lớp 10là nội dung thu hút sự quan tâm nhiều nhất, bởi tác động trực tiếp đến cơ hội tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh năng khiếu.

Theo một cuộc bình chọn trên báo điện tử với hơn 500.000 lượt tham gia, có tới 99% ý kiến không đồng tình với đề xuất thi theo khối chuyên. Phản ứng này phần nào cho thấy quan điểm của phụ huynh, học sinh và những người quan tâm đến mô hình trường chuyên đối với điều chỉnh đang được đề xuất.

Tiến sĩ Lê Bá Khánh Trình, người từng giành Huy chương vàng Olympic Toán quốc tế, là học sinh chuyên toán và có kinh nghiệm giảng dạy lâu năm tại trường chuyêncho rằng, kỳ thi tuyển sinh trước hết phải tạo cơ hội cho học sinh có năng lực, năng khiếu đặc biệt được lựa chọn và bồi dưỡng đúng lĩnh vực. Một học sinh có năng lực nổi trội về toán không nhất thiết cũng giỏi tất cả các môn thuộc khối khoa học tự nhiên. Tương tự, năng khiếu vật lý, hóa học, sinh học hay tin học đều có những đặc trưng riêng.

Theo ông, tuyển sinh theo từng môn chuyên có ưu điểm là đánh giá trực tiếp năng lực của học sinh ở lĩnh vực các em lựa chọn. Khi chuyển sang tuyển sinh theo khối, phạm vi đánh giá có thể rộng hơn, nhưng cấu trúc đề thi cần đủ khả năng phân hóa, nhận diện được những học sinh thực sự có tố chất nổi bật, thay vì chỉ lựa chọn những em học giỏi trên diện rộng.

Cùng với phương thức tuyển sinh, thời điểm học sinh được lựa chọn môn chuyên sâu cũng cần được tính toán. Nếu phải trải qua thêm một học kỳ để học tập, trải nghiệm và xác định sở trường, thời gian bắt đầu đào tạo chuyên sâu có thể chậm ít nhất nửa năm, thậm chí một năm. Điều này cần được cân nhắc, nhất là với những học sinh đã có định hướng rõ ràng và quá trình tích lũy kiến thức từ bậc THCS.

Thực tế, có học sinh đến lớp 10 vẫn đang khám phá sở trường, nhưng cũng có không ít em đã bộc lộ năng khiếu từ lớp 6, lớp 7, thậm chí sớm hơn. Các em dành nhiều năm học tập, nghiên cứu chuyên đề nâng cao, tham gia các kỳ thi học sinh giỏi và xác định mục tiêu phát triển học thuật tương đối rõ ràng. Với những học sinh này, lớp 10 không phải điểm bắt đầu của quá trình tìm kiếm năng khiếu mà là giai đoạn tiếp nối hành trình đã hình thành trước đó.

Thầy Võ Quốc Bá Cẩn, giáo viên toán tại Hà Nội, từng tham gia huấn luyện các đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, quốc tế và giảng dạy học sinh chuyên toán đặt vấn đề: Tại sao khi tuyển học sinh chuyên tin học, hóa học, sinh học hoặc vật lý, kết quả Toán nâng cao lại giữ vai trò nổi trội, trong khi không có bài thi đánh giá trực tiếp năng khiếu của chính môn học mà các em muốn theo đuổi?

Toán học là nền tảng quan trọng của nhiều ngành khoa học; ngữ văn cũng có vai trò thiết yếu trong phát triển năng lực ngôn ngữ và tư duy. Tuy nhiên, nền tảng kiến thức chung và năng khiếu chuyên biệt là hai yêu cầu khác nhau. Trường chuyên không chỉ cần chọn được học sinh giỏi mà còn cần nhận diện đúng những em có tiềm năng phát triển xuất sắc trong lĩnh vực đào tạo.

Đối với học sinh hướng đến kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, olympic quốc tế hoặc hoạt động nghiên cứu khoa học ở trình độ cao, quá trình bồi dưỡng cần được thực hiện sớm và có tính kế thừa. Việc lùi thời điểm học chuyên sâu có thể khiến các em mất đi một giai đoạn quan trọng để tiếp tục phát triển năng lực. Tạo cơ hội khám phá sở trường cho học sinh chưa xác định rõ thế mạnh là cần thiết, nhưng không nên vì thế mà làm chậm con đường phát triển của những em đã bộc lộ năng khiếu từ sớm.

Cần được thảo luận kỹ

Hiện nay, hệ thống trường chuyên có 78 trường, gồm 71 trường thuộc các tỉnh, thành phố và 7 trường thuộc các cơ sở giáo dục đại học. Qua hơn sáu thập kỷ phát triển, mô hình này đã trở thành một bộ phận trong hệ thống giáo dục, có nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh năng khiếu, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.Vì vậy, việc đổi mới mô hình trường chuyên cần được xem xét trên cả hai phương diện: phát triển nền tảng kiến thức toàn diện và tạo điều kiện để học sinh phát huy năng lực chuyên biệt.

Dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên đang trong thời gian xin ý kiến góp ý. Ảnh: DK

Trao đổi về dự thảo, Tiến sĩ Trần Nam Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Năng khiếu (Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, đề xuất cần được thảo luận kỹ hơn. Thay vì chỉ lấy ý kiến bằng văn bản, nên tổ chức hội nghị để các bên liên quan, nhất là các trường chuyên và giáo viên trực tiếp giảng dạy, có cơ hội trao đổi, phân tích cụ thể.

Theo Tiến sĩ Trần Nam Dũng, việc chuyển đổi giữa học kỳ I và học kỳ II lớp 10 có thể tạo ra thay đổi lớn trong tổ chức đào tạo. Nếu chưa chuẩn bị đầy đủ về chương trình, đội ngũ và phương án triển khai, quá trình chuyển tiếp có thể trở nên nặng nề, cồng kềnh. Do đó, việc đổi mới cần được cân nhắc trên cơ sở điều kiện thực tế của từng nhà trường.

Ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, dự thảo được xây dựng theo định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, nhằm định vị trường chuyên là môi trường giáo dục chất lượng cao, có nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng, đồng thời bảo đảm giáo dục toàn diện.

Theo phương án dự kiến, những trường bảo đảm điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028; trường chưa đáp ứng điều kiện tiếp tục thực hiện quy chế hiện hành và chuyển đổi từ năm học 2028-2029. Đây là phương án đề xuất, không phải yêu cầu tất cả các trường triển khai đồng loạt.

Đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh, Bộ sẽ tiếp thu các ý kiến góp ý, xem xét thận trọng, bảo đảm thông tin đầy đủ, thời gian chuẩn bị phù hợp, không để học sinh chịu thiệt thòi, nhất là với học sinh lớp 9 năm nay (lứa sinh năm 2012).