TP Hồ Chí Minh xây dựng trường học hạnh phúc - Bài 1: Trường học an toàn để học sinh được lắng nghe, sẻ chia

Tại TP Hồ Chí Minh, quá trình xây dựng môi trường giáo dục hạnh phúc đang được triển khai từ nhiều hướng, đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động dạy học, tăng cường chăm sóc và bảo vệ người học, đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý, đánh giá để những giá trị này trở thành thực chất trong đời sống học đường.

Bài 1: Trường học an toàn để học sinh được lắng nghe, sẻ chia

Trường học hạnh phúc không chỉ được nhận diện qua cảnh quan xanh, lớp học thân thiện hay những hoạt động ngoại khóa sôi nổi, mà trước hết phải là nơi học sinh cảm thấy an toàn, được tôn trọng và có thể tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn. Thực tiễn tại TP Hồ Chí Minh cho thấy, để xây dựng môi trường giáo dục như vậy, nhà trường cần chuyển từ việc tổ chức những hoạt động riêng lẻ sang hình thành hệ thống hỗ trợ toàn diện, trong đó mỗi học sinh đều được lắng nghe và bảo vệ.

Hạnh phúc không chỉ là những giờ học vui

Khảo sát trực tuyến của Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh với hơn 224.000 cán bộ quản lý, giáo viên, cha mẹ học sinh và học sinh tại các cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông cho thấy, điểm trung bình về cảm nhận hạnh phúc ở các cấp học đạt từ 4,32 đến 4,51 trên thang điểm 5. Tỷ lệ đánh giá tích cực dao động từ 86,5% đến 94,2%. Trong đó, cấp Mầm non có mức đánh giá cao nhất, còn Trung học phổ thông thấp nhất.

Kết quả khảo sát về cảm nhận hạnh phúc theo cấp học tại TP Hồ Chí Minh.

Kết quả này phản ánh những chuyển biến tích cực trong quá trình xây dựng trường học hạnh phúc tại Thành phố. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa các cấp học cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận sâu hơn những áp lực mà học sinh đang đối diện. Ở bậc THPT, các em phải đồng thời giải quyết yêu cầu học tập, thi cử, lựa chọn nghề nghiệp và kỳ vọng từ gia đình, nhà trường. Trong khi đó, những thay đổi về tâm lý, quan hệ bạn bè và tác động từ mạng xã hội cũng khiến nhu cầu được lắng nghe, chia sẻ ngày càng rõ nét.

Bà Bùi Minh Tâm, Hiệu trưởng Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa), cho rằng học sinh hiện nay trưởng thành trong môi trường có sự hiện diện ngày càng lớn của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI). Công nghệ có thể hỗ trợ nhiều nhiệm vụ học tập nhưng không thể thay thế sự thấu cảm giữa người với người.

Theo bà Bùi Minh Tâm, điều học sinh cần ở nhà trường không chỉ là kiến thức hay những hoạt động tạo niềm vui mà còn là cảm giác được thuộc về. Khi gặp khó khăn, các em cần biết mình có một nơi an toàn để tìm đến. Giáo viên cũng cần được hỗ trợ để không phải tự xoay xở trước những vấn đề của học sinh.

Từ góc nhìn người học, em Đặng Trần Huyền Thư, Bí thư Đoàn Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa, cho rằng một bộ tiêu chí về trường học hạnh phúc chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra thay đổi trong cách học sinh học tập, tham gia hoạt động và phát triển bản thân.

Theo Huyền Thư, học sinh dành phần lớn thời gian trong ngày ở trường. Các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ, đội, nhóm... tạo thêm không gian trải nghiệm nhưng điều quan trọng hơn là các em được yêu thương, an toàn, tôn trọng, lắng nghe, tin tưởng và có cơ hội cùng trưởng thành.

Nhiều học sinh khác cũng cho rằng hạnh phúc học đường không đơn thuần là cảm xúc vui vẻ trong một tiết học hay một hoạt động tập thể mà đó còn là cảm giác an toàn trong các mối quan hệ, sự công bằng trong ứng xử và niềm tin rằng khi gặp khó khăn sẽ nhận được sự hỗ trợ phù hợp.

Thực tế, việc bố trí phòng tư vấn tâm lý, phân công giáo viên chủ nhiệm hay nhân sự phụ trách công tác học sinh chưa đồng nghĩa với việc các em đã có thể tiếp cận sự hỗ trợ khi cần thiết.

Học sinh Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa) trao đổi trong Dự án môn Ngữ văn.

Khảo sát thực hiện vào tháng 5/2026 với 409 học sinh từ 12 đến 18 tuổi tại các trường phổ thông ở TP Hồ Chí Minh cho thấy, có tới 75,1% học sinh chưa từng đến phòng tư vấn tâm lý học đường. Số liệu này được Tiến sĩ Giang Thiên Vũ, Tổng thư ký Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục TP Hồ Chí Minh, chia sẻ tại hội thảo “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới”.

Đáng chú ý, nguyên nhân học sinh chưa tìm đến phòng tư vấn không chỉ nằm ở nhu cầu hỗ trợ. Một số em chưa biết trường có phòng tư vấn; một số khác biết nhưng phòng đặt ở vị trí thiếu thuận tiện, gần phòng hiệu trưởng, hội trường hoặc khu vực đông người. Có em còn e ngại tên gọi “phòng tư vấn tâm lý” khiến bạn bè chú ý và gắn cho mình một "nhãn" nào đó.

Trong 390 phiếu GHQ-12 hợp lệ của khảo sát, 38,5% trường hợp đạt hoặc vượt ngưỡng sàng lọc. Đây là chỉ dấu cần được quan tâm chứ không đồng nghĩa với tỷ lệ học sinh mắc rối loạn tâm thần. Nhu cầu hỗ trợ của học sinh cũng rất đa dạng, từ định hướng tương lai, quan hệ bạn bè, quản lý cảm xúc đến phòng ngừa bạo lực và bảo đảm an toàn trên không gian mạng.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Hữu Long, Giám đốc Chương trình đào tạo Tâm lý học Trường Đại học Mở TP Hồ Chí Minh, khi gặp khó khăn, học sinh thường tìm đến người mà mình tin tưởng trước. Trong đó, giáo viên bộ môn có thể là một trong những điểm tiếp cận đầu tiên, sau đó mới đến nhân sự tư vấn hoặc giáo viên chủ nhiệm.

Giáo viên không phải chuyên gia tâm lý và không thể thay thế hoạt động tư vấn chuyên môn nhưng có cơ hội quan sát học sinh thường xuyên. Một giáo viên biết lắng nghe, nhận diện những thay đổi bất thường và kết nối học sinh đến đúng nơi khi cần có thể giúp rút ngắn khoảng cách giữa thời điểm vấn đề xuất hiện và lúc các em nhận được hỗ trợ.

Tiến sĩ Phan Thị Cẩm Giang, Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn, cũng chỉ ra khoảng trống về nhân lực khi tại nhiều trường phổ thông, công việc tư vấn tâm lý vẫn chủ yếu do giáo viên kiêm nhiệm, trong khi một số nhiệm vụ đòi hỏi đào tạo chuyên môn, kinh nghiệm thực hành và chuẩn mực nghề nghiệp rõ ràng.

Học sinh Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (phường Chợ Quán) trong một giờ học ngoại khóa.

Từ góc độ này, Tiến sĩ Phan Thị Cẩm Giang cùng các chuyên gia đặt ra yêu cầu xây dựng mạng lưới hỗ trợ có sự tham gia của nhiều lực lượng, thay vì chỉ trông chờ vào một nhân sự hoặc một phòng chức năng trong nhà trường.

Mở rộng mạng lưới bảo vệ học sinh

Nếu học sinh chỉ được hỗ trợ khi chủ động bước vào phòng tư vấn, những em ngại chia sẻ hoặc chưa nhận diện được khó khăn của mình rất dễ bị bỏ lại phía sau. Vì vậy, xây dựng trường học hạnh phúc không thể chỉ dừng ở việc bố trí phòng tư vấn tâm lý mà cần hình thành hệ thống hỗ trợ toàn diện, trong đó công tác phòng ngừa, phát hiện sớm và kết nối được thực hiện ngay trong đời sống học đường.

Từ góc độ bảo vệ trẻ em, bà Mai Thị Ngọc Mai, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em TP Hồ Chí Minh, lưu ý những vấn đề tâm lý của trẻ chịu tác động từ môi trường sống, các mối quan hệ và mạng xã hội. Do đó, nhà trường cần phối hợp với gia đình và các tổ chức xã hội để hình thành mạng lưới bảo vệ nhiều tầng, kịp thời nhận diện và hỗ trợ trẻ trước những nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần.

Ở góc độ giải pháp, nhóm tác giả Lê Thùy Linh, Phạm Mai Anh, Phạm Ánh Huyền My và Tống Công Minh (Đại học RMIT Việt Nam), đề cập khả năng huy động những người không chuyên tham gia hỗ trợ tâm lý - xã hội trong trường học, nhất là tại những nơi còn hạn chế về nguồn lực. Theo nhóm tác giả, các hoạt động can thiệp do người không chuyên đã qua đào tạo thực hiện có thể khả thi nếu được thiết kế ngắn gọn, có cấu trúc rõ ràng, phù hợp với bối cảnh văn hóa và đi kèm cơ chế đào tạo, giám sát chuyên môn.

Học sinh Trường Tiểu học - THCS Tân Định (phường Tân Định) tham gia phiên tòa giả định tại sân trường.

PGS.TS. Đinh Phương Duy, Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý - giáo dục TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em cần được nhìn nhận như trách nhiệm chung của nhà trường, gia đình và xã hội trong một mạng lưới bảo vệ đa tầng, trước hết là tạo không gian để trẻ được lắng nghe và tin tưởng.

Bên cạnh hỗ trợ tâm lý, bảo đảm an toàn còn đòi hỏi học sinh có kiến thức và kỹ năng nhận diện những nguy cơ từ các hành vi vi phạm pháp luật. Tại Trường Tiểu học - THCS Tân Định (phường Tân Định), nơi có gần 1.500 học sinh, nhà trường phối hợp với Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 1 tổ chức chuỗi ba phiên tòa giả định ngay tại sân trường.

Các phiên tòa tái hiện tình huống liên quan đến phòng, chống tội phạm ma túy, trộm cắp tài sản và bảo đảm an ninh trật tự, thu hút đông đảo học sinh THCS tham dự. Thay vì chỉ nghe phổ biến quy định, các em được theo dõi diễn biến xét xử, vai trò của những người tham gia tố tụng và cách thức pháp luật xử lý hành vi vi phạm.

Cô Đoàn Thị Nguyệt, giáo viên môn Ngữ văn Trường Tiểu học - THCS Tân Định, cho biết phiên tòa giả định vừa có ý nghĩa tuyên truyền pháp luật, vừa cung cấp ngữ liệu thực tế để học sinh vận dụng vào các bài nghị luận xã hội. Cách lập luận, trình bày và phân tích tại phiên tòa còn giúp các em rèn tư duy logic, kỹ năng diễn đạt, thuyết trình.

Ông Trần Ngọc Lâm, Hiệu trưởng nhà trường, đánh giá nội dung phiên tòa sát thực tế, sinh động và phù hợp lứa tuổi. Theo ông, nếu chỉ tuyên truyền một chiều, kiến thức khó đi sâu vào nhận thức; đồng thời khi trực tiếp theo dõi một phiên tòa, học sinh có thể hình dung rõ hơn hành vi nào vi phạm pháp luật và hậu quả của hành vi đó.

Tại Trường TH - THCS - THPT Thanh Bình (phường Bảy Hiền), chương trình “Phiên tòa giả định tuyên truyền pháp luật với chủ đề: Phòng, chống thuốc lá điện tử, ma túy và chất gây nghiện” lần thứ IV năm 2026 được xây dựng từ tình huống gần với môi trường học đường, tái hiện quá trình một thanh thiếu niên bị lôi kéo từ việc sử dụng thuốc lá điện tử đến sa vào ma túy.

Thầy Nguyễn Ngọc Sơn, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết thông qua phiên tòa giả định, học sinh có thể hiểu rõ hơn cách pháp luật xử lý những hành vi sai trái, nhận diện nguy cơ và nâng cao ý thức phòng tránh trước những lời dụ dỗ. Nhà trường mong muốn các em không chỉ được trang bị kiến thức mà còn biết chủ động bảo vệ bản thân trong những tình huống thực tế.

Theo luật sư Trần Đình Hiếu, Công ty Luật TNHH Hoa Sen, trong vai Thẩm phán, Chủ tọa phiên tòa, tình huống được xây dựng dựa trên thực tiễn các vụ án liên quan đến người chưa đủ 18 tuổi, nhằm giúp học sinh nhận thức rõ tác hại của chất gây nghiện đối với sức khỏe, tâm lý và đời sống xã hội.

Từ góc nhìn người học, em Nguyễn Phú Trọng, học sinh lớp 11B1, chia sẻ trước đây em nghĩ sử dụng thuốc lá điện tử chỉ là sở thích cá nhân; tuy nhiên, qua phiên tòa giả định, em hiểu rõ hơn những nguy cơ từ thuốc lá điện tử, ma túy và các hành vi có thể dẫn đến vi phạm pháp luật.

Vấn đề bạo lực học đường cũng được đưa vào các hoạt động giáo dục pháp luật. Tại Trường THCS Bàn Cờ (phường Bàn Cờ), hoạt động tuyên truyền Luật Giáo dục được kết hợp với hai tiểu phẩm “Sức mạnh phía sau bàn phím” và “Nói không với tiêu cực và bạo lực học đường”.

Qua các tình huống sân khấu hóa, học sinh được nhận diện nhiều hình thức bạo lực, từ đánh nhau, bắt nạt, cô lập, xúc phạm danh dự, nhân phẩm đến bôi nhọ người khác trên không gian mạng. Bạo lực không chỉ gây tổn thương sức khỏe, tâm lý và ảnh hưởng kết quả học tập mà còn có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý.

Bà Ung Thị Xuân Hương, nguyên Giám đốc Sở Tư pháp TP Hồ Chí Minh, cho rằng nhận diện đúng hành vi vi phạm, hiểu hậu quả và trách nhiệm pháp lý tương ứng với tính chất, mức độ vi phạm, độ tuổi là cơ sở để học sinh chủ động phòng tránh, ứng xử phù hợp.

Giáo dục pháp luật từ học đường, giúp học sinh tự bảo vệ mình

Từ những mô hình và cách làm tại các trường học có thể thấy, xây dựng môi trường giáo dục an toàn không chỉ dừng ở việc trang bị kiến thức, kỹ năng phòng tránh nguy cơ mà còn đòi hỏi sự hiện diện của những người sẵn sàng lắng nghe, hỗ trợ học sinh khi cần thiết. Các hoạt động tư vấn tâm lý, giáo dục pháp luật, phòng ngừa bạo lực hay những kênh phản hồi chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được duy trì thường xuyên, phù hợp với từng độ tuổi và gắn với nhu cầu thực tế của người học.

Một ngôi trường hạnh phúc không phải là nơi không có khó khăn hay mâu thuẫn, mà là nơi học sinh không phải đối diện với những khó khăn ấy một mình. Khi các em được tôn trọng, được bảo vệ và biết mình có thể tìm đến ai để chia sẻ, trường học mới thực sự trở thành môi trường an toàn để học tập, trưởng thành và phát triển.