Đổi mới sáng tạo: 'Chìa khóa' để doanh nghiệp Việt bước ra toàn cầu

Đổi mới sáng tạo đang trở thành "chìa khóa" quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Với doanh nghiệp Việt, đây không chỉ là con đường nâng cao giá trị gia tăng, mà còn là cơ hội để bước ra chuỗi giá trị toàn cầu. Xoay quanh vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC - Bộ Tài chính).

Cần bứt tốc mạnh hơn

- Ông đánh giá như thế nào về nỗ lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp Việt Nam trong thời gian vừa qua?

Ông Võ Xuân Hoài: Thời gian qua, đặc biệt là sau khi có Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, doanh nghiệp Việt đã có rất nhiều chuyển biến về nhận thức, cũng như nhiều cách làm mới. Nhiều công nghệ mang tính đổi mới sáng tạo đã được tiếp cận, ứng dụng và qua đó đã tạo ra một số sản phẩm đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, cũng phải nhìn nhận, thời gian chưa đủ dài để các doanh nghiệp có thể khẳng định được năng lực đổi mới sáng tạo bền vững, cũng như tạo ra những đột phá lớn. Chính vì vậy, nếu so với mặt bằng chung của thế giới, doanh nghiệp Việt vẫn đang ở giai đoạn đầu của quá trình đổi mới sáng tạo.

Ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia. Ảnh: Lưu Quý

Hiện nay, các doanh nghiệp vẫn đang trong quá trình tìm tòi những công nghệ mới, cải tiến các công nghệ hiện có, đồng thời tiếp tục nghiên cứu để đưa ra những công nghệ mới nhằm thúc đẩy sự ra đời của các sản phẩm mới. Qua đó, từng bước nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh.

Trong thời gian tới, theo tôi, doanh nghiệp Việt còn rất nhiều việc phải làm. Trong đó, đầu tư cho đổi mới sáng tạo là vấn đề rất quan trọng. Ngoài ra, tư duy và cách nhìn nhận về vai trò của đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp cũng cần phải thay đổi.

Thay vì trước đây chủ yếu đổi mới để đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách hàng, thì bây giờ doanh nghiệp cần có tầm nhìn xa hơn, cần nhìn trước được những nhu cầu, xu hướng và chiến lược mà khách hàng sẽ cần trong tương lai, chứ không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng nhu cầu hiện tại.

- Thưa ông, trong các thương vụ hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài, doanh nghiệp Việt đã chủ động nâng cấp tiêu chuẩn, gia tăng giá trị như thế nào?

Ông Võ Xuân Hoài: Thời gian qua, các doanh nghiệp Việt, đặc biệt là những doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực sản xuất như công nghiệp, logistics, tài chính, y tế… đã có những nỗ lực rất lớn trong việc nâng cao giá trị thông qua các hoạt động đổi mới sáng tạo, qua đó từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, phải nhìn nhận khả năng tham gia một cách phổ biến, ở quy mô rộng của doanh nghiệp Việt vẫn chưa cao. Phần lớn vẫn đang dừng lại ở việc tham gia vào một số công đoạn ngắn hoặc đảm nhận một phần nhỏ trong chuỗi giá trị, chứ chưa tạo ra được những giá trị có tác động lớn hay giữ vai trò mang tính dẫn dắt trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong thời gian tới, để thay đổi thực trạng này, cần có những bước tiến mạnh mẽ hơn. Nhà nước cần có các cơ chế, chính sách mang tính đột phá để hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo. Đồng thời, bản thân doanh nghiệp cũng cần nỗ lực nhiều hơn trong việc đầu tư cho công nghệ, phát triển năng lực sáng tạo, từ đó nâng cao giá trị gia tăng trong sản phẩm và từng bước khẳng định vị thế cao hơn khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thay đổi tư duy phát triển

- Theo ông, đâu là những “rào cản mềm” khiến doanh nghiệp Việt làm hẹp đi cơ hội hợp tác đổi mới sáng tạo?

Ông Võ Xuân Hoài: Qua quá trình làm việc cùng với các doanh nghiệp, chúng tôi nhận thấy doanh nghiệp Việt hiện nay đang có những thay đổi rất mạnh mẽ trong việc ứng dụng các thành tựu của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, nhìn chung, đặc biệt với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chúng ta vẫn chưa có tư duy phải lớn lên. Tư duy phổ biến hiện nay vẫn là đáp ứng nhu cầu hiện tại của thị trường. Nhiều doanh nghiệp cho rằng, sản phẩm hiện nay vẫn bán được, phù hợp với thị trường, tạo ra doanh thu và mức lợi nhuận mà họ chấp nhận được, nên họ cảm thấy thỏa mãn với điều đó. Chính vì vậy, chưa hình thành nhu cầu phải tạo ra sản phẩm mới, đưa ra công nghệ mới hay thay đổi cách thị trường tiêu dùng đang vận hành.

Một điểm nữa là tư duy của nhiều doanh nghiệp Việt vẫn còn nặng về gia công, cung cấp sản phẩm theo nhu cầu sẵn có, chưa hướng tới tạo ra sự đột biến, tức là tạo ra những thị trường mới cho chính sản phẩm.

Nếu nhìn vào các tập đoàn lớn trên thế giới, họ không chỉ đáp ứng nhu cầu hiện có, mà còn tạo ra những sản phẩm khiến người tiêu dùng thay đổi hành vi, đi theo xu hướng hoàn toàn mới. Trong khi đó, ở Việt Nam, phần lớn vẫn là thị trường cần gì thì doanh nghiệp đáp ứng cái đó.

Đây là một trong những yếu tố quan trọng mà nếu muốn đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số trong thời gian tới, Việt Nam buộc phải khắc phục. Cốt lõi là doanh nghiệp Việt cần thay đổi tư duy phát triển. Doanh nghiệp phải có khát vọng lớn lên, phải bước ra thị trường toàn cầu, phải có tư duy toàn cầu, thay vì chỉ dừng lại trong phạm vi hẹp.

- Việt Nam cần làm gì để chấm dứt việc dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ, thay vào đó nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo để nâng tầm vị thế quốc gia, thưa ông?

Ông Võ Xuân Hoài: Chúng ta cần nhìn nhận vấn đề từ cả hai góc độ: Nhà nước và doanh nghiệp. Về phía Nhà nước, trước hết cần hỗ trợ doanh nghiệp ở một số trụ cột quan trọng.

Thứ nhất là hạ tầng. Chúng ta cần hệ thống hạ tầng đồng bộ, từ giao thông, điện, nước cho đến hạ tầng công nghệ số, đặc biệt là hạ tầng số. Nếu muốn phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) mà không có trung tâm dữ liệu, không có hạ tầng tính toán đủ mạnh, rất khó để doanh nghiệp phát triển năng lực AI. Tương tự, nếu muốn phát triển bán dẫn hay các ngành công nghệ cao, điều kiện tiên quyết là phải có hệ thống điện đủ, ổn định để nhà đầu tư yên tâm triển khai. Đây là lĩnh vực Việt Nam vẫn cần tiếp tục đầu tư và hoàn thiện mạnh mẽ trong thời gian tới.

Đổi mới sáng tạo đang trở thành chìa khóa giúp doanh nghiệp Việt nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng giá trị và từng bước bước ra thị trường toàn cầu. Ảnh: Bảo Bình

Thứ hai là nguồn nhân lực chất lượng cao. Việt Nam có lợi thế về dân số trẻ, đông, có sự yêu thích với các ngành khoa học tự nhiên và STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học). Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghệ chiến lược, như định hướng phát triển các ngành công nghệ mới mà Chính phủ đang thúc đẩy, cần lực lượng lao động được đào tạo bài bản, có khả năng làm việc theo chuẩn quốc tế, có tác phong chuyên nghiệp và đủ năng lực cùng phát triển các sản phẩm công nghệ mới với đối tác toàn cầu. Có thể nói, nguồn nhân lực của chúng ta có tiềm năng, nhưng để đáp ứng đúng nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp thì vẫn còn hạn chế.

Thứ ba là cơ chế, chính sách. Việt Nam đã có nhiều chủ trương đúng và định hướng tốt trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo cũng như nâng cao năng lực doanh nghiệp. Tuy nhiên, từ chủ trương đến thể chế hóa thành chính sách cụ thể vẫn còn khoảng trống, chưa tạo được lợi thế cạnh tranh đủ mạnh so với các quốc gia trong khu vực. Không chỉ chính sách, mà năng lực thực thi chính sách cũng là vấn đề cần cải thiện.

Về phía doanh nghiệp, điều quan trọng đầu tiên là phải thay đổi nhận thức, từ đội ngũ lãnh đạo cho tới cán bộ, nhân viên. Doanh nghiệp cần xác định rõ, không thể mãi tham gia ở phân khúc giá trị thấp trong chuỗi giá trị, mà phải từng bước tiến lên các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi tư duy chiến lược ngay từ đầu, xây dựng kế hoạch dài hạn và sẵn sàng đầu tư cho đổi mới sáng tạo.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn e ngại vì đầu tư vào đổi mới sáng tạo, công nghệ cao hay công nghệ mới thường tốn kém, trong khi hoạt động hiện tại vẫn đang ổn định, chưa tạo áp lực phải thay đổi ngay. Nhưng nếu chỉ hài lòng với trạng thái an toàn, doanh nghiệp sẽ khó đủ sức đón đầu những thách thức trong tương lai.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần đẩy mạnh tư duy cùng phát triển với các đối tác quốc tế. Thay vì cố gắng làm mọi thứ một mình, doanh nghiệp Việt có thể hợp tác với những đối tác có thế mạnh công nghệ để cùng phát triển sản phẩm. Ví dụ như trong các lĩnh vực mới như UAV, robot hay công nghệ cao…, không nhất thiết phải tự làm toàn bộ, hoàn toàn có thể tham gia theo hướng đồng phát triển, tận dụng thế mạnh của các đối tác quốc tế để tạo ra sản phẩm mang dấu ấn của Việt Nam.

Xin cảm ơn ông!