Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số: Động lực kép cho phát triển kinh tế

Cộng hưởng để nâng tầm năng lực cạnh tranh

Trong bối cảnh kinh tế thế giới thay đổi nhanh, lợi thế cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng tạo ra và ứng dụng tri thức, công nghệ. Với doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo không chỉ là nghiên cứu một sản phẩm mới hay đầu tư cho công nghệ, mà còn có thể bắt đầu từ việc cải tiến quy trình, thay đổi phương thức quản trị, tổ chức lại sản xuất và tìm kiếm những mô hình kinh doanh phù hợp hơn với nhu cầu thị trường.

Hoạt động nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tại doanh nghiệp

Trong khi đó, chuyển đổi số tạo thêm công cụ để những đổi mới này được triển khai nhanh hơn và trên phạm vi rộng hơn. Dữ liệu, nền tảng số, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây hay các hệ thống tự động hóa đang từng bước thay đổi cách doanh nghiệp vận hành, kết nối với khách hàng và quản lý chuỗi cung ứng.

Nếu đổi mới sáng tạo tạo ra những cách làm mới thì chuyển đổi số giúp các cách làm đó được triển khai trên nền tảng dữ liệu và công nghệ. Ngược lại, quá trình số hóa cũng đặt ra nhu cầu liên tục đổi mới về sản phẩm, quy trình, mô hình quản trị và phương thức kinh doanh.

Sự kết nối này tạo nên một vòng tuần hoàn: Đổi mới tạo ra nhu cầu công nghệ; công nghệ mở rộng khả năng đổi mới; dữ liệu cung cấp cơ sở cho quyết định; còn thị trường kiểm chứng và thúc đẩy những sáng kiến mới. Từ góc độ nền kinh tế, đây không chỉ là câu chuyện của từng doanh nghiệp hay từng ngành. Khi nhiều chủ thể cùng nâng cao năng suất, đổi mới phương thức sản xuất, khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ, những thay đổi ở cấp độ doanh nghiệp có thể cộng hưởng thành sự chuyển biến về năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Vì vậy, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần được nhìn nhận như hai dòng chảy có khả năng bổ trợ và thúc đẩy lẫn nhau. Một bên tạo ra cái mới, một bên tạo thêm phương thức để cái mới được lan tỏa và phát huy giá trị. Khi được đặt trong một hệ sinh thái thuận lợi, hai động lực này có thể góp phần mở rộng không gian tăng trưởng, nâng cao năng suất và tạo nền tảng cho một mô hình phát triển dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã nêu rõ: Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia; là điều kiện tiên quyết, thời cơ tốt nhất để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Điều này cho thấy, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được nhìn nhận như những trụ cột mở ra những không gian phát triển mới cho nền kinh tế. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, Việt Nam không thể chỉ dựa vào những lợi thế truyền thống. Năng suất, công nghệ và khả năng tạo ra giá trị mới sẽ ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Yếu tố quyết định bản chất, tốc độ tăng trưởng

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, TS. Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho biết, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là một yếu tố thúc đẩy mà đã trở thành biến số nội sinh quyết định bản chất và tốc độ tăng trưởng trong kỷ nguyên 4.0. Những quốc gia biết lấy đổi mới sáng tạo làm động lực đều vươn lên mạnh mẽ. Hơn nữa, Việt Nam có nền tảng là nguồn nhân lực trẻ, nhanh nhạy với công nghệ và một hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đang phát triển sôi động. Nhiều doanh nghiệp công nghệ của ta đã tiên phong bắt kịp xu hướng mới, chứng minh trí tuệ Việt Nam đủ sức làm chủ những lĩnh vực hiện đại.

Trong khi đó, tại một diễn đàn về đổi mới sáng tạo, ông Nguyễn Mai Dương, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh, đổi mới sáng tạo là hoạt động tạo ra sản phẩm mới, dịch vụ mới, quy trình mới, mô hình kinh doanh mới hoặc cải tiến đáng kể so với sản phẩm, dịch vụ, quy trình, mô hình kinh doanh đã có. 

Hoạt động đổi mới sáng tạo đang nhận được sự quan tâm cao từ lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ. Trong đó, Luật Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo được Quốc hội thông qua vào tháng 6/2025 là một dấu ấn rất lớn. Lần đầu tiên, đổi mới sáng tạo được làm rõ và được đặt ngang với khoa học, công nghệ. Bối cảnh hiện tại đặt ra nhiều yêu cầu, đòi hỏi các hành động thiết thực để thể chế hóa các chủ trương, định hướng, thúc đẩy một cách thực chất, hiệu quả các hoạt động đổi mới sáng tạo.

Đại diện Việt Nam SuperPort - liên doanh giữa Tập đoàn YCH và Tập đoàn T&T cho rằng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò then chốt, là động lực mạnh mẽ để Việt Nam phát triển tăng tốc, bứt phá, bền vững, đặc biệt để đạt được tốc độ tăng trưởng GDP ở mức 2 con số trong những năm tới

Đầu tư cho công nghệ, đổi mới sáng tạo cũng là bước đi chiến lược của doanh nghiệp. Đơn cử, tại Việt Nam SuperPort đang nghiên cứu ứng dụng AI thế hệ mới nhằm nâng cao hiệu quả xử lý và an ninh hàng hóa hàng không tại Kho hàng không kéo dài (OACT). Đơn vị đã phát triển hệ thống xác thực tài liệu bằng AI, tự động hóa quá trình kiểm tra thông tin từ chứng từ hàng hóa; đồng thời tích hợp AI vào máy soi chiếu an ninh để phát hiện hàng cấm, hàng nguy hiểm, giúp giảm sự phụ thuộc vào kiểm tra thủ công và đảm bảo tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế.

Tuy nhiên, để đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực của nền kinh tế, việc ứng dụng công nghệ cần đi cùng với nâng cao năng lực nội sinh. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong những lĩnh vực có tính nền tảng, liên quan trực tiếp đến năng lực sản xuất và sức cạnh tranh quốc gia. Không chỉ tiếp nhận công nghệ, cần từng bước làm chủ, cải tiến và phát triển công nghệ phù hợp với điều kiện thực tế; đồng thời tăng khả năng kết nối giữa nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường.

Trong quá trình đó, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm của hoạt động đổi mới sáng tạo. Nhu cầu thực tế của thị trường chính là nơi đặt ra những bài toán để các tổ chức nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cùng tìm lời giải. Khi kết quả nghiên cứu được đưa vào sản xuất, giá trị của khoa học và công nghệ mới có điều kiện được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm và sức cạnh tranh.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đó là: Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới.