Đổi mới trường chuyên hướng tới phát triển tài năng toàn diện

Trao đổi với phóng viên TTXVN, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo) nhấn mạnh, đổi mới trường chuyên phải hướng tới phát triển tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện, song không nóng vội trong tổ chức thực hiện; sự ổn định, công bằng và quyền lợi học tập của học sinh phải được đặt lên hàng đầu.

Đổi mới tuyển sinh và mô hình đào tạo theo hướng phát triển tài năng toàn diện

Thưa ông, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường Trung học phổ thông chuyên với nhiều thay đổi đáng chú ý về mục tiêu, mô hình đào tạo và phương thức tuyển sinh. Xin ông cho biết những bất cập, hạn chế nào trong tổ chức và hoạt động của hệ thống trường chuyên hiện nay đặt ra yêu cầu phải đổi mới? Đâu là những thay đổi căn bản mà Bộ hướng tới nhằm nâng cao chất lượng phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng, đồng thời khắc phục tình trạng học lệch, chạy theo thành tích?

Trước hết, cần khẳng định hệ thống trường Trung học phổ thông chuyên trong thời gian qua đã có những đóng góp rất quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục và đào tạo, nhất là trong phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và đóng góp vào thành tích học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Những kết quả đó cần được ghi nhận và tiếp tục phát huy.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đối với nguồn nhân lực chất lượng cao và nhân tài ngày càng cao, mô hình trường chuyên cũng cần được đổi mới để đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực tiễn. Cách tổ chức đào tạo hiện nay còn có những mặt cần tiếp tục hoàn thiện, trong đó việc phân hóa theo từng môn chuyên từ sớm có thể dẫn đến xu hướng học sinh tập trung nhiều vào môn chuyên, chưa có đủ cơ hội phát triển đồng đều các năng lực nền tảng, năng lực liên môn, nghiên cứu, sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Việc đánh giá chất lượng hoạt động của trường chuyên nếu quá chú trọng thành tích thi học sinh giỏi, giải thưởng cũng chưa phản ánh đầy đủ quá trình phát triển tài năng và sự trưởng thành lâu dài của học sinh.

Trên tinh thần đó, dự thảo Quy chế được xây dựng theo định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, với mục tiêu định vị trường chuyên là môi trường giáo dục chất lượng cao, thực hiện nhiệm vụ phát hiện sớm, bồi dưỡng, phát triển và ươm tạo tài năng, đồng thời bảo đảm giáo dục toàn diện cho học sinh.

Có thể khái quát những thay đổi căn bản trong dự thảo ở ba nội dung lớn.

Thứ nhất, đổi mới mục tiêu giáo dục. Trường chuyên không chỉ tập trung bồi dưỡng học sinh giỏi ở một môn học, mà hướng tới phát triển tài năng trên nền tảng kiến thức phổ thông toàn diện, năng lực tư duy độc lập, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Thứ hai, đổi mới mô hình tổ chức giáo dục. Dự thảo đề xuất tổ chức hoạt động giáo dục theo ba tầng có tính liên thông: giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông; giáo dục nâng cao theo khối chuyên nhằm củng cố, mở rộng kiến thức nền tảng và năng lực liên môn; giáo dục chuyên sâu theo môn học nhằm phát triển năng khiếu, sở trường của từng học sinh. Cách tiếp cận này vừa tạo nền tảng rộng, vừa có điều kiện để học sinh phát triển sâu theo năng lực và định hướng của mình.

Thứ ba, đổi mới cách thức phát hiện và đánh giá tài năng. Bên cạnh kết quả học tập và thành tích thi học sinh giỏi, cần quan tâm nhiều hơn đến sự tiến bộ, năng lực vận dụng kiến thức, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và sản phẩm học tập của học sinh; tăng cường hoạt động dự án liên môn, liên ngành và hợp tác với các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng, đổi mới không có nghĩa là phủ nhận những thành quả của hệ thống trường chuyên hiện nay, càng không phải xem nhẹ việc bồi dưỡng học sinh giỏi theo từng môn học. Vấn đề là phải phát huy tốt hơn những thế mạnh đã có, đồng thời khắc phục những hạn chế, tạo môi trường để học sinh phát triển toàn diện và phát huy cao nhất tiềm năng của mình.

Một trong những thay đổi lớn của dự thảo là chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang tuyển sinh theo ba khối chuyên, áp dụng một phương thức tuyển sinh và một điểm chuẩn cho mỗi khối, đồng thời sử dụng bài đánh giá năng lực đọc hiểu đối với khối Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội. Xin ông làm rõ cơ sở lựa chọn phương án này và những điểm khác biệt so với cách tuyển sinh hiện hành?

Tuyển sinh là khâu đầu tiên và rất quan trọng trong quá trình phát hiện, bồi dưỡng tài năng. Vì vậy, đổi mới tuyển sinh phải xuất phát từ mục tiêu đổi mới mô hình giáo dục trường chuyên, bảo đảm lựa chọn được những học sinh có nền tảng kiến thức, năng lực tư duy, phẩm chất và tiềm năng phát triển phù hợp với lĩnh vực đào tạo.

Theo phương thức hiện hành, việc tuyển sinh chủ yếu được tổ chức theo từng môn chuyên. Phương thức này có ưu điểm là lựa chọn được những học sinh có năng lực nổi trội ở môn học cụ thể, nhưng cũng có những vấn đề cần nghiên cứu, hoàn thiện, nhất là khi học sinh phải định hướng và tập trung ôn luyện chuyên sâu từ sớm, trong khi năng lực và sở trường của các em có thể tiếp tục phát triển, thay đổi trong quá trình học tập.

Dự thảo đề xuất chuyển sang tuyển sinh theo ba khối chuyên: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Đây là cách tiếp cận nhằm đánh giá học sinh trên nền tảng năng lực của một lĩnh vực rộng hơn, thay vì chỉ dựa chủ yếu vào kết quả của một môn thi riêng lẻ.

Cụ thể, đối với khối Khoa học tự nhiên, dự thảo đề xuất các bài thi Toán nâng cao, Ngữ văn và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; đối với khối Khoa học xã hội là Ngữ văn nâng cao, Toán và đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội; đối với khối Ngoại ngữ là Toán, Ngữ văn và bài thi ngoại ngữ mà học sinh đăng ký dự tuyển.

Điểm đáng chú ý là các bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên, khoa học xã hội được xây dựng trên nền tảng yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục cấp Trung học cơ sở, tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề; không yêu cầu học sinh phải có kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Các bài thi nâng cao và bài thi ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2, các bài thi còn lại có hệ số 1.

Chúng tôi kỳ vọng phương thức này sẽ góp phần đánh giá toàn diện hơn nền tảng và tiềm năng của học sinh, giảm sự phụ thuộc vào việc luyện thi chuyên sâu một môn học từ sớm. Tuy nhiên, cần nói rõ rằng, đây là phương án đang được đề xuất trong dự thảo; hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng xây dựng đề thi, tổ chức tuyển sinh và đánh giá sau quá trình triển khai.

Một điểm quan trọng khác là tuyển sinh theo khối không đồng nghĩa với việc học sinh phải học chuyên sâu tất cả các môn thuộc khối đó. Sau khi trúng tuyển, học sinh được tư vấn, trải nghiệm và đăng ký môn học chuyên sâu phù hợp với năng lực, sở thích, nguyện vọng của mình. Như vậy, phương thức tuyển sinh mới hướng tới mở rộng cơ hội phát hiện tài năng, còn quá trình học tập tiếp tục tạo điều kiện để nhận diện và phát huy năng khiếu nổi trội của từng em.

Chúng tôi cũng rất mong nhận được ý kiến của các chuyên gia, các trường chuyên, giáo viên và phụ huynh về cấu trúc bài thi, cách tính điểm và phương thức tuyển chọn để tiếp tục hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính khoa học, khả thi, công bằng và không tạo thêm áp lực không cần thiết cho học sinh.

Không nóng vội trong triển khai, đặt quyền lợi học sinh lên hàng đầu

Theo dự thảo, mô hình trường chuyên mới có thể được áp dụng ngay từ năm học 2027-2028, đồng nghĩa với việc học sinh đang học lớp 9 có thể là lứa đầu tiên dự tuyển theo phương thức mới. Trong khi nhiều em đã chuẩn bị, ôn luyện theo phương thức hiện hành, việc thay đổi vào thời điểm này có thể gây xáo trộn và ảnh hưởng đến quyền lợi của thí sinh. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tính toán như thế nào về lộ trình áp dụng để bảo đảm tính ổn định, công bằng và tạo điều kiện cho học sinh, phụ huynh, nhà trường chủ động thích ứng?

Đây là vấn đề Bộ Giáo dục và Đào tạo đặc biệt quan tâm trong quá trình xây dựng dự thảo. Quan điểm xuyên suốt của Bộ là đổi mới phải đi đôi với bảo đảm quyền lợi chính đáng của học sinh, không để việc thay đổi quy định gây xáo trộn không cần thiết trong quá trình học tập và chuẩn bị dự tuyển của các em.

Dự thảo hiện đề xuất hai mốc triển khai. Những trường bảo đảm điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028; những trường chưa bảo đảm điều kiện được tiếp tục thực hiện theo Quy chế hiện hành và áp dụng mô hình mới từ năm học 2028-2029.

Việc quyết định thời điểm áp dụng không thực hiện một cách đồng loạt hoặc chủ quan. Theo dự thảo, Sở Giáo dục và Đào tạo đối với trường chuyên thuộc tỉnh, cơ sở giáo dục đại học đối với trường chuyên thuộc cơ sở giáo dục đại học có trách nhiệm đánh giá mức độ đáp ứng các điều kiện về đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh để quyết định thời điểm áp dụng đối với từng trường. Thời điểm này phải được công bố công khai cùng với kế hoạch tuyển sinh vào lớp 10 và báo cáo Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Đối với học sinh đã trúng tuyển và đang học tại trường chuyên trước thời điểm áp dụng quy định mới, dự thảo quy định các em tiếp tục học theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh đến khi hoàn thành cấp học. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm tính ổn định và liên tục trong quá trình học tập.

Riêng đối với học sinh lớp 9 hiện nay, chúng tôi nhận thức rõ các em đã có quá trình học tập, ôn luyện và định hướng dự tuyển theo phương thức hiện hành. Vì vậy, việc thay đổi phương thức tuyển sinh cần được xem xét thận trọng, phải có thông tin đầy đủ, rõ ràng và bảo đảm thời gian chuẩn bị phù hợp.

Tôi xin nhấn mạnh rằng, mốc năm học 2027-2028 trong dự thảo là phương án đề xuất, không phải yêu cầu tất cả các trường phải triển khai bằng mọi giá. Bộ sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến của các địa phương, các trường chuyên, chuyên gia, giáo viên, phụ huynh và học sinh để đánh giá kỹ tác động của lộ trình này. Nếu thực tiễn cho thấy cần điều chỉnh thời điểm hoặc bổ sung giải pháp chuyển tiếp để bảo đảm tốt hơn quyền lợi của học sinh thì Bộ sẽ nghiên cứu, tiếp thu.

Chúng tôi kiên định với mục tiêu đổi mới nhưng không nóng vội trong tổ chức thực hiện. Sự ổn định, công bằng và quyền lợi học tập của học sinh phải được đặt lên hàng đầu.

Dự thảo đưa ra mô hình giáo dục ba tầng, cho phép học sinh trải nghiệm, được tư vấn trước khi lựa chọn môn học chuyên sâu, đồng thời tăng cường học tập liên môn, nghiên cứu khoa học và gắn kết với các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu. Những thay đổi này sẽ tác động như thế nào đến việc tổ chức dạy học, phát triển năng lực và định hướng nghề nghiệp của học sinh?

Theo tôi, đây là một trong những nội dung có ý nghĩa quan trọng nhất của định hướng đổi mới trường chuyên. Bởi vì mục tiêu cuối cùng không chỉ là tuyển chọn được học sinh có năng lực đầu vào tốt, mà quan trọng hơn là tạo được môi trường và phương thức giáo dục phù hợp để mỗi học sinh phát triển tối đa tiềm năng của mình.

Mô hình giáo dục ba tầng trong dự thảo được thiết kế theo hướng có tính liên thông và bổ trợ lẫn nhau.

Tầng thứ nhất là giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông. Học sinh được học đầy đủ các môn học, hoạt động giáo dục theo quy định, bảo đảm nền tảng kiến thức, phẩm chất và năng lực phổ thông. Tất cả học sinh đều được tham gia giáo dục nghệ thuật và giáo dục thể chất, đồng thời có cơ hội lựa chọn nội dung phù hợp với sở thích, năng lực và điều kiện của nhà trường.

Tầng thứ hai là giáo dục nâng cao theo khối chuyên, tập trung củng cố, mở rộng kiến thức nền tảng, tăng cường tư duy và khả năng kết nối, vận dụng kiến thức giữa các môn học trong cùng lĩnh vực.

Tầng thứ ba là giáo dục chuyên sâu theo môn học, tạo điều kiện để học sinh đi sâu vào những môn học có năng lực, sở trường, hứng thú và định hướng phát triển của bản thân thông qua các chuyên đề học tập, thực hành, nghiên cứu và sản phẩm học tập.

Điểm mới đáng chú ý là học sinh không nhất thiết phải xác định ngay từ đầu toàn bộ lộ trình chuyên sâu của mình. Trong học kỳ I lớp 10, các em được tham gia dự án học tập nhập môn, trải nghiệm và tìm hiểu các lĩnh vực; cuối học kỳ I được tư vấn, đăng ký môn học chuyên sâu. Từ học kỳ II lớp 10, học sinh bắt đầu học các chuyên đề định hướng; từ lớp 11, các em học chuyên sâu theo những môn học đã lựa chọn.

Cách tổ chức này tạo điều kiện để học sinh hiểu rõ hơn năng lực, sở thích và khả năng của bản thân trước khi lựa chọn hướng phát triển chuyên sâu. Trong quá trình học tập, nếu có sự thay đổi về năng lực, sở thích hoặc định hướng nghề nghiệp, các em có thể được tư vấn, xem xét điều chỉnh môn học chuyên sâu theo quy định và điều kiện tổ chức của nhà trường.

Bên cạnh đó, dự thảo chú trọng tổ chức các dự án học tập liên môn, liên ngành, hoạt động nghiên cứu khoa học, thực hành và sáng tạo. Đây là cơ hội để học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn, hình thành tư duy độc lập, năng lực hợp tác và khả năng sáng tạo. Việc tăng cường hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp cũng giúp học sinh được tiếp cận sớm hơn với môi trường nghiên cứu, khoa học, công nghệ và các lĩnh vực nghề nghiệp.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, các hoạt động giáo dục nâng cao, chuyên sâu và dự án học tập phải được tích hợp trong kế hoạch giáo dục của nhà trường, bảo đảm yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông, không làm phát sinh môn học bắt buộc hoặc thời lượng vượt quá quy định, không gây quá tải cho học sinh.

Như vậy, mô hình này hướng tới chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu là bồi dưỡng học sinh giỏi theo môn học sang cách tiếp cận phát triển tài năng một cách linh hoạt, toàn diện và có định hướng. Đây là sự thay đổi về tư duy giáo dục, trong đó học sinh được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng.

Trân trọng cảm ơn Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông Thái Văn Tài!