Đội Nhi đồng Cứu quốc - dấu ấn tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng

Tầm nhìn chiến lược từ Pác Bó lịch sử

Tháng 2/1941, sau hơn 3 thập kỷ bôn ba tìm đường cứu nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh bí mật trở về Tổ quốc, trực tiếp lãnh đạo cách mạng tại Pác Bó (Cao Bằng). Ở Pác Bó, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc ngày đêm chăm lo chỉ đạo phong trào cách mạng chung của cả nước, đồng thời, dành nhiều thời gian để trực tiếp vạch đường, chỉ lối cho phong trào cách mạng Cao Bằng. Giữa bối cảnh tình hình thế giới và trong nước diễn biến nhanh chóng, phức tạp, Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (tháng 5/1941) do Người chủ trì đã xác định rõ nhiệm vụ chiến lược trước mắt của cách mạng Việt Nam là giải phóng dân tộc, đồng thời, quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh nhằm đoàn kết, tập hợp mọi lực lượng yêu nước. Sau hội nghị, Người liên tiếp mở nhiều lớp huấn luyện về tổ chức Mặt trận Việt Minh, về Chương trình, Điều lệ Việt Minh cho các cán bộ ở Cao Bằng và bắt tay vào chỉ đạo thực hiện thí điểm Chương trình Mặt trận Việt Minh và tổ chức các đoàn thể cứu quốc tại các châu: Hòa An, Hà Quảng, Nguyên Bình.

Địa điểm di tích lịch sử Pò Đoi, xóm Nà Mạ, xã Trường Hà là nơi thành lập Đội Nhi đồng cứu quốc.

Phong trào Việt Minh dưới sự chỉ đạo của lãnh đạo của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã thâm nhập vào các làng bản; nơi nào đã tổ chức được 3 - 5 hội viên thì lập ra một tiểu tổ cứu quốc, có 2 - 3 tiểu tổ cứu quốc, như: Thanh niên cứu quốc, Nông dân cứu quốc; Phụ nữ cứu quốc… thì bầu ra ban chấp hành. Ở xã nào có 2 - 3 ban chấp hành như vậy thì cử ra Ban Việt Minh xã. Những hội viên cứu quốc sau khi thấm nhuần Chương trình, Điều lệ Việt Minh lại tiếp tục đi tuyên truyền, vận động, phát triển tổ chức các hội viên mới. Tiêu biểu là Đội Nhi đồng cứu quốc (tiền thân của Đội Thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh).

Từ tư duy chiến lược ấy, Đảng và Bác Hồ đã sớm quan tâm đến việc tổ chức, giáo dục lực lượng thiếu nhi. Đây là một quyết sách thể hiện tầm nhìn vượt thời đại, khẳng định vai trò của thiếu nhi trong sự nghiệp cách mạng, đồng thời, đặt nền móng cho công tác bồi dưỡng thế hệ cách mạng lâu dài, bền vững.

Những “chiến sĩ nhỏ tuổi” viết nên trang sử anh hùng

Lễ thành lập Đội Nhi đồng cứu quốc (NĐCQ) diễn ra giản dị nhưng thiêng liêng dưới chân núi Thoong Mạ, tại đồi Pò Đoi, thôn Nà Mạ, xã Trường Hà (Cao Bằng) vào ngày 15/5/1941. Năm đội viên đầu tiên, gồm: Nông Văn Dền (bí danh Kim Đồng), Nông Văn Thàn (Cao Sơn), Lý Văn Tịnh (Thanh Minh), Lý Thị Xậu (Thanh Thủy), Lý Thị Nì (Thủy Tiên) trong giây phút tuyên thệ thiêng liêng, 5 đội viên đã hứa trung thành với Đảng, tuyệt đối giữ bí mật, sẵn sàng hy sinh vì nhân dân và cách mạng. Đồng chí Kim Đồng được tin tưởng giao trọng trách là Đội trưởng. Từ đó, Đội NĐCQ ra đời với nhiệm vụ làm giao thông liên lạc, đưa đón, bảo vệ cán bộ, canh gác các cuộc họp bí mật của Đảng - những công việc âm thầm nhưng vô cùng quan trọng đối với phong trào cách mạng lúc bấy giờ.

Rạng sáng ngày 15/2/1943, đồng chí Kim Đồng được giao nhiệm vụ canh gác, bảo vệ cuộc họp bí mật của Trung ương Đảng. Địch phát hiện và cho một lực lượng khá lớn bao vây hòng bắt sống các đồng chí lãnh đạo của Đảng. Trước tình thế nguy hiểm, Kim Đồng đã mưu trí đánh lạc hướng, lừa địch tập trung lực lượng và hỏa lực về phía mình, đồng thời phát tín hiệu cho các đồng chí cán bộ rút lui an toàn. Kim Đồng đã anh dũng hy sinh khi anh vừa tròn 14 tuổi, anh đã nêu tấm gương sáng chói cho các thế hệ thanh, thiếu niên và người dân Việt Nam. Ngày 23/9/1997, liệt sĩ Nông Văn Dền (tức Kim Đồng) được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Từ Pác Bó, ngọn lửa Đội NĐCQ lan tỏa mạnh mẽ ra nhiều địa phương. Dưới hình thức các đội bóng, đội ca hát, sinh hoạt vui chơi là cả một hệ thống tổ chức cách mạng chặt chẽ, linh hoạt, bí mật. Khi cao trào cách mạng dâng lên trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, thiếu nhi đã cùng nhân dân tham gia chống thuế, phá kho thóc, làm trinh sát, liên lạc, góp phần quan trọng vào những chiến công vang dội của cách mạng.

Cựu Chiến binh Lưu Sỹ Niếp, Tổ 1 Ngọc Xuân, phường Nùng Trí Cao đọc lại các thông tin tiểu sử thời gian tham gia Đội Nhi đồng cứu quốc những năm 1942 - 1945.

Cựu chiến binh Lưu Sỹ Niếp, Tổ 1 Ngọc Xuân, phường Nùng Chí Cao năm nay đã 96 tuổi, sức khỏe yếu đi nhiều nhưng khi chúng tôi hỏi về Đội NĐCQ, đôi mắt ông rực sáng, nụ cười rạng rỡ trên môi và hào hứng kể lại những ngày tháng được tham gia Đội. Ông Niếp kể: Năm 1942, khi đó tôi mới 12 tuổi cùng một số bạn trong xóm Giả Ngảm, xã Tượng Cần, châu Hòa An (nay thuộc phường Nùng Chí Cao) tham gia Đội NĐCQ với nhiệm vụ chính là làm liên lạc, canh gác cho các cuộc họp của các đồng chí hoạt động cách mạng tại địa phương. Ngày 20/8/1945, trong khi lực lượng cách mạng đang sôi sục khí thế khởi nghĩa giành chính quyền trên khắp các địa phương trong và ngoài tỉnh thì hơn 1 vạn quân Tưởng do tướng Tiêu Văn chỉ huy dưới danh nghĩa quân Đồng minh vào giải giáp quân đội Nhật kéo đến phía Bắc thị xã Cao Bằng. Khi đó tôi là một trong số thanh thiếu niên được giao nhiệm vụ canh gác, theo dõi quân địch ở đầu làng Nà Pế gồm Đoàn Văn Ty, Minh Một… Khi quân Tưởng tiến vào từ phía xã Ngũ Lão, tôi vội chạy đến Đền Kỳ Sầm báo cáo cho Ban Khởi nghĩa tại Cao Bằng gồm các đồng chí Hoàng Đình Giong, Hồng Kỳ… Do cầu Bằng Giang bị hỏng, nước sông đang lên cao nên quân Tưởng không tiến được vào thị xã Cao Bằng, buộc phải đóng quân tại các làng: Giả Ngằm, Nà Pế, xã Tượng Cần chiếm giữ núi Kỳ Sầm đến đồi Tam Trung. Nhằm tránh đụng độ với quân đội Tưởng, tranh thủ điều kiện để giành chính quyền ở thị xã Cao Bằng, đồng chí Hoàng Đình Giong viết thư bằng chữ Nho giao cho tôi chuyển tiếp đến tay quân Tưởng. Cầm trên tay một bức thư mỏng manh nhưng tôi rất tự hào vì được đồng chí Hoàng Đình Giong, Trưởng Ban Khởi nghĩa tại Cao Bằng tin tưởng giao nhiệm vụ chuyển đến cho quân Tưởng. Nội dung thư thỏa thuận với quân Tưởng cùng nhau đánh Nhật. Những năm tháng tại Đội NĐCQ đã hun đúc trong tôi tình yêu quê hương đất nước và quyết tâm vào bộ đội để tham kháng chiến chống Pháp và Mỹ sau này.

Ông Nông Kỳ Hùng, 97 tuổi, phường Thục Phán - Đội trưởng Đội Nhi đồng cứu quốc xã Lê Lợi, huyện Thạch An (nay xã Đức Long).

Theo dòng ký ức của ông Nông Kỳ Hùng, 97 tuổi, phường Thục Phán - Đội trưởng Đội NĐCQ xã Lê Lợi, huyện Thạch An (nay xã Đức Long) ngày ấy, Đội NĐCQ tại xã Lê Lợi - thời Pháp thuộc xã có tên là xã Bó Bạch, tổng Thượng Pha, châu Thạch An. Trước năm 1945, xã Lê Lợi cũng như các địa phương khác thời Pháp thuộc đời sống thiếu thốn cơ cực, bóc lột nặng nề. Bắt đầu từ đầu năm 1944 một số cán bộ Việt Minh về xã Lê Lợi thành lập các đoàn thể xã, gồm: Ban Chủ nhiệm Việt Minh, Hội Nông dân cứu quốc, Hội Phụ nữ cứu quốc, Hội Thanh niên cứu quốc, Đội NĐCQ... Nhân dân trong xã rất phấn khởi, ban ngày đi làm, tối về tham gia các hoạt động đoàn thể...

Ông Hùng kể: Bản thân tôi luôn hoàn thành nhiệm vụ Đội trưởng Đội NĐCQ được giao và trực tiếp tham gia vận chuyển thư từ, tài liệu, tin tức quan trọng của cách mạng một cách bí mật, an toàn; canh gác bảo vệ các cuộc họp bí mật của Đảng, Đoàn hoặc cán bộ cách mạng; tham gia rải truyền đơn, treo cờ, học hát và hát các bài cách mạng để tuyên truyền, cổ động về chủ trương của Đảng, Mặt trận Việt Minh và kêu gọi nhân dân tham gia khánh chiến; tham gia trinh sát địa bàn, nắm tình hình địch, thu thập thông tin tình báo và báo cáo lại cho cán bộ cách mạng…

Câu chuyện xúc động về sự hy sinh anh dũng của Đội trưởng Đội NĐCQ đầu tiên Kim Đồng hay các các cựu đội viên Đội NĐCQ như ông Lưu Sỹ Niếp, ông Nông Kỳ Hùng hôm nay dù đã ở tuổi xưa nay hiếm vẫn còn vẹn nguyên ký ức và niềm tự hào. Là minh chứng sống động cho chân lý: Bác Hồ sớm nhận thức rõ, muốn cách mạng thành công bền vững thì phải chăm lo bồi dưỡng con người, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đội NĐCQ chính là “trường học đầu tiên” rèn luyện lý tưởng, đạo đức, ý chí cách mạng cho thiếu nhi Việt Nam.

Tiếp nối truyền thống, vững bước tương lai

Suốt 2 cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, lớp lớp thiếu nhi Việt Nam của Đội Thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh ở hai miền Nam, Bắc đã góp phần vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, như: Phong trào Trần Quốc Toản do Bác Hồ phát động năm 1948, phong trào “Vì miền Nam ruột thịt”, “Việc nhỏ, chí lớn, chống Mỹ cứu nước”, “Làm nghìn việc tốt thực hiện 5 Điều Bác Hồ dạy”, đã có nhiều tập thể Đội và cá nhân đội viên giành danh hiệu “Cháu ngoan Bác Hồ”, nhiều đội viên thiếu niên tiền phong đã trở thành dũng sĩ diệt Mỹ, diệt ngụy, các anh hùng thiếu nhi quên thân mình hy sinh vì sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, xây dựng xóm làng, như: Trần Văn Thọ, Nguyễn Bá Ngọc, Kơpa Kơlơng, Trần Văn Uẩn...

Khu di tích lịch sử Kim Đồng, xóm Nà Mạ, xã Trường Hà là “địa chỉ đỏ” của thiếu nhi cả nước.

Vâng lời Bác dạy: “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ/Tùy theo sức của mình/Để tham gia kháng chiến/Để giữ gìn hòa bình”, Đội viên thiếu niên tiền phong và thiếu nhi Việt Nam đã không ngừng tu dưỡng và rèn luyện, tích cực xây dựng tổ chức Đội, giúp sức nhỏ bé của mình vào sự nghiệp cách mạng chung. Suốt những năm qua, các phong trào và hoạt động của Đội luôn gắn liền với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, gắn liền với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đội đã tổ chức các hoạt động giáo dục tạo cho thiếu niên nhi đồng biết vượt khó để học tập tốt, yêu khoa học, yêu lao động, giữ gìn vệ sinh, tiết kiệm... nhằm giúp xây dựng những công trình phục vụ xã hội và nắm vững khoa học kỹ thuật để trở thành con ngoan, trò giỏi, người công dân mới, góp phần xây dựng Tổ quốc Việt Nam giàu đẹp.

Phong trào “Kế hoạch nhỏ” (1958) để tiết kiệm làm ra của cải vật chất như xây dựng Nhà máy nhựa Thiếu niên Tiền phong (1959 đi vào hoạt động), Đoàn tàu lửa chạy trên đường sắt Thống Nhất (1979), Khách sạn Khăn quàng đỏ (1987)... và hàng nghìn công trình khác ở các địa phương đã tạo nên những cơ sở vật chất văn hóa cho thiếu nhi và xã hội. Phong trào xây dựng Hợp tác xã Măng non, lập các quỹ “Vì bạn nghèo”, “Hỗ trợ tài năng trẻ”, quỹ Vừ A Dính, Đôrêmon, Giải thưởng Kim Đồng... Các phong trào “Nghìn việc tốt”, “Nói lời hay, làm việc tốt, phấn đấu trở thành con ngoan, trò giỏi, đội viên tốt, cháu ngoan Bác Hồ”; phong trào “Hành quân theo bước chân những người anh hùng”, “Về với cội nguồn”, “Vì điểm tựa tiền tiêu”, “Áo lụa tặng bà”, “Địa chỉ nghĩa tình”... đã thu hút hàng triệu thiếu niên, nhi đồng tham gia. Thông qua các hoạt động đó, các em được tự rèn luyện và được giáo dục những truyền thống cách mạng, những phẩm chất tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.

Trải qua 85 năm, Đội NĐCQ đã trở thành một dấu son đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam, nơi những em nhỏ với vóc dáng bé nhỏ nhưng mang trong mình lý tưởng lớn lao đã góp phần làm nên những thắng lợi vẻ vang của dân tộc. Đồng thời, là minh chứng sinh động cho tầm nhìn sâu sắc của Bác Hồ trong việc bồi dưỡng thế hệ trẻ. Ngọn lửa cách mạng được thắp lên từ Đội NĐCQ vẫn tiếp tục lan tỏa, trở thành nguồn cảm hứng, hun đúc lý tưởng, ý chí và khát vọng cống hiến cho các thế hệ thiếu nhi Việt Nam hôm nay và mai sau.

Xuân Lam