Đồng bộ công nghệ, chính sách để hình thành công nghiệp sản xuất nguyên liệu dược phẩm

Ngành dược trong nước đã có hệ thống nhà máy sản xuất thuốc thành phẩm tương đối phát triển, nhưng phần lớn nguyên liệu đầu vào vẫn phải nhập khẩu. Chương trình phát triển công nghiệp hóa dược đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đặt mục tiêu từng bước hình thành năng lực sản xuất trong nước. Tuy vậy, bài toán công nghệ, vốn và thị trường vẫn là những thách thức lớn...

Ngành dược Việt Nam đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2030 đáp ứng khoảng 20% nhu cầu nguyên liệu làm thuốc phục vụ sản xuất thuốc trong nước. Ảnh: Biomedshop.

Ngành dược Việt Nam đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2030 đáp ứng khoảng 20% nhu cầu nguyên liệu làm thuốc phục vụ sản xuất thuốc trong nước. Ảnh: Biomedshop.

Việt Nam đang có một nghịch lý trong phát triển ngành dược. Đó là thuốc sản xuất trong nước đáp ứng khoảng 60% số lượng thuốc sử dụng, nhưng chỉ chiếm 46% tổng giá trị sử dụng thuốc; trong khi đó, khoảng 80 - 90% nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc vẫn phải nhập khẩu.

Năng lực bào chế thuốc thành phẩm đã được mở rộng, nhưng khả năng làm chủ những khâu đầu vào có giá trị công nghệ cao hơn, đặc biệt là sản xuất hoạt chất dược phẩm vẫn còn hạn chế.

PHỤ THUỘC NGUYÊN LIỆU NHẬP KHẨU, ĐIỂM YẾU CỦA CHUỖI SẢN XUẤT DƯỢC PHẨM

Khoảng trống nói trên không chỉ ảnh hưởng đến khả năng chủ động nguồn cung của doanh nghiệp mà còn khiến ngành dược trong nước khó tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản xuất.

Vì vậy, việc phát triển công nghiệp hóa dược được đặt ra như một hướng đi nhằm nâng cao năng lực tự chủ, thay vì chỉ tiếp tục mở rộng quy mô sản xuất thuốc thành phẩm.

Theo thông tin được công bố tại lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) vào tháng 8/2026, cả nước hiện có 245 cơ sở sản xuất dược phẩm, trong đó 26 nhà máy đạt tiêu chuẩn EU-GMP, hay tương đương. Quy mô thị trường dược phẩm đạt khoảng 7 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng được dự báo ở mức 10 - 15% mỗi năm.

Đây là những chỉ dấu cho thấy ngành dược trong nước đã hình thành được năng lực sản xuất và thị trường đáng kể. Như đã nói, tỷ lệ thuốc nội địa chiếm 60% về số lượng nhưng chỉ đạt 46% về giá trị, cho thấy cơ cấu sản phẩm vẫn còn khoảng cách so với nhu cầu thị trường ở các phân khúc có giá trị cao.

Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu khiến doanh nghiệp trong nước chưa chủ động được một phần quan trọng của chuỗi sản xuất.

Số liệu của ngành dược cho thấy trung bình hằng năm, Việt Nam phải nhập khẩu khoảng 80 - 90% nguyên liệu sản xuất thuốc. Riêng trong quý 1/2026, kim ngạch nhập khẩu nguyên phụ liệu dược phẩm đạt khoảng 44,1 triệu USD; trong đó Trung Quốc cung cấp khoảng 60,5% và Ấn Độ chiếm 23,1% tổng kim ngạch nhập khẩu nhóm hàng này. Như vậy, hơn 83% nguồn nhập khẩu trong giai đoạn trên tập trung vào hai thị trường.

Mặc dù, mức nhập khẩu trong quý 1/2026 đã giảm 51,5% so với cùng kỳ năm 2025, nhưng không đồng nghĩa năng lực sản xuất nguyên liệu trong nước đã tăng lên tương ứng. Theo phân tích của Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương), biến động này còn liên quan đến việc doanh nghiệp rà soát tồn kho, điều chỉnh kế hoạch mua hàng và những vướng mắc trong thủ tục nhập khẩu.

Vì vậy, cần nhìn nhận sự phụ thuộc nguyên liệu từ góc độ năng lực cung ứng thực chất, thay vì chỉ dựa vào biến động kim ngạch từng thời kỳ. Sự tập trung nguồn cung vào một số thị trường khiến doanh nghiệp sản xuất thuốc dễ bị tác động bởi biến động giá, tỷ giá và gián đoạn logistics.

Quan trọng hơn, khi chưa làm chủ được các khâu sản xuất nguyên liệu đầu vào, doanh nghiệp trong nước khó kiểm soát đầy đủ chi phí, chất lượng và tính ổn định của chuỗi cung ứng.

Trước thực tế đó, Quyết định số 1954/QĐ-TTg ngày 08/10/2026 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hóa dược đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 của Thủ tướng Chính phủ, đã xác định hướng phát triển theo chuỗi giá trị. Phạm vi chương trình không chỉ là sản xuất hoạt chất mà còn bao gồm nguyên liệu đầu vào, nguyên liệu khởi đầu, hóa chất trung gian, tá dược và các nguyên liệu làm thuốc khác.

Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đáp ứng khoảng 20% nhu cầu nguyên liệu làm thuốc phục vụ sản xuất thuốc trong nước; hình thành ít nhất hai trung tâm nghiên cứu và triển khai về hóa dược đạt trình độ tiên tiến, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Chương trình cũng đặt mục tiêu 100% cơ sở sản xuất hoạt chất, tá dược và nguyên liệu làm thuốc khác trong nước đáp ứng yêu cầu về chất lượng, thực hành sản xuất tốt (GMP) và an toàn hóa chất; tối thiểu 50% cơ sở áp dụng giải pháp số trong quản lý sản xuất, chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Một điểm cần lưu ý là Quyết định 1954 thay thế Quyết định 270/QĐ-TTg ban hành tháng 02/2025. Như vậy, chương trình phát triển công nghiệp hóa dược đã được cập nhật sau hơn một năm triển khai, với yêu cầu nhấn mạnh hơn vào việc lựa chọn sản phẩm ưu tiên, hoàn thiện công nghệ, mở rộng quy mô và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

RÚT NGẮN KHOẢNG CÁCH TỪ NGHIÊN CỨU ĐẾN SẢN XUẤT THƯƠNG MẠI

Thách thức lớn nhất của công nghiệp hóa dược không nằm ở việc xây dựng thêm nhà máy, mà ở khả năng làm chủ quy trình sản xuất và đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm ra quy mô công nghiệp.

Sản xuất thuốc thành phẩm và sản xuất hoạt chất dược phẩm là hai cấp độ khác nhau. Hoạt chất là thành phần tạo ra tác dụng dược lý của thuốc, đòi hỏi quy trình tổng hợp hoặc chiết tách, tinh chế, kiểm soát tạp chất và đánh giá chất lượng nghiêm ngặt. Một quy trình có thể thành công ở quy mô nghiên cứu chưa chắc đã có thể mở rộng thành dây chuyền sản xuất với chi phí cạnh tranh, chất lượng ổn định và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Nhận diện khoảng cách này, Quyết định 1954/QĐ-TTg đặt trọng tâm vào việc hình thành hai trung tâm nghiên cứu và triển khai có năng lực phát triển quy trình, phân tích, thử nghiệm, sản xuất thử nghiệm (pilot), mở rộng quy mô và chuyển giao công nghệ. Các trung tâm phải gắn kết với viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, thay vì chỉ hoạt động như những cơ sở nghiên cứu độc lập.

Chương trình cũng ưu tiên phát triển công nghệ tổng hợp, chiết tách, tinh chế, công nghệ sinh học và công nghệ peptit. Đây là những hướng có khả năng tạo ra sản phẩm giá trị gia tăng cao, phục vụ sản xuất hoạt chất, tá dược và các nguyên liệu làm thuốc có nhu cầu lớn. Đồng thời, chương trình khuyến khích thu hút các dự án đầu tư nước ngoài có công nghệ tiên tiến, cam kết chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Tuy nhiên, năng lực nghiên cứu chỉ thực sự có ý nghĩa khi kết quả được chuyển tiếp sang giai đoạn hoàn thiện công nghệ, sản xuất thử nghiệm và thương mại hóa. Quyết định 1954 đặt ra yêu cầu phối hợp liên ngành là rất lớn.

Cụ thể, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì các nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển công nghệ; Bộ Công Thương chủ trì các nhiệm vụ hoàn thiện công nghệ, sản xuất thử nghiệm, mở rộng quy mô, chuyển giao và thương mại hóa; Bộ Y tế phụ trách các nội dung liên quan đến nhu cầu sử dụng, chất lượng và phát triển thị trường thuốc.

Bài toán vốn và thị trường cũng không kém phần quan trọng. Đầu tư sản xuất hoạt chất, hóa chất trung gian hay tá dược đòi hỏi thiết bị chuyên dụng, hệ thống kiểm soát chất lượng, xử lý môi trường và nguồn nhân lực có trình độ.

Doanh nghiệp phải cạnh tranh với sản phẩm nhập khẩu từ những quốc gia đã có quy mô sản xuất lớn và chuỗi cung ứng hoàn thiện. Nếu nguyên liệu sản xuất trong nước không bảo đảm đồng thời chất lượng, giá thành và tính ổn định, các nhà máy thuốc thành phẩm sẽ không có nhiều động lực chuyển đổi nguồn cung.

Chương trình không chỉ đề cập hỗ trợ nghiên cứu và đầu tư, mà còn đặt ra yêu cầu phát triển thị trường. Các cơ chế được nghiên cứu gồm đặt hàng, mua sắm, ưu tiên lựa chọn nguyên liệu làm thuốc thiết yếu, chiến lược sản xuất trong nước và cam kết tiêu thụ có điều kiện đối với sản phẩm đáp ứng yêu cầu chất lượng, giá thành và an ninh nguồn cung. Chương trình cũng đề cập việc nghiên cứu cơ chế cung ứng dài hạn, đồng tài trợ và chia sẻ rủi ro để hỗ trợ những dự án có ý nghĩa chiến lược nhưng cần vốn đầu tư lớn.

Một hướng đi khác là lựa chọn có trọng tâm các sản phẩm có nhu cầu lớn, phụ thuộc nhập khẩu cao, có khả năng phát triển công nghệ hoặc lợi thế về nguồn nguyên liệu tại Việt Nam. Chương trình xác định việc ưu tiên phải căn cứ vào nhu cầu thị trường, mức độ phụ thuộc nhập khẩu, năng lực công nghệ và khả năng cạnh tranh, thay vì dàn trải nguồn lực cho quá nhiều loại nguyên liệu.

Việc phát triển các khu, cụm công nghiệp hóa dược cũng cần gắn với chuỗi liên kết sản xuất, hạ tầng kỹ thuật, logistics, xử lý chất thải và an toàn hóa chất. Đây không phải lĩnh vực có thể thu hút đầu tư chỉ bằng quỹ đất và ưu đãi thông thường; bởi yêu cầu môi trường và kiểm soát hóa chất trong sản xuất rất cao.

Thiên Ân

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/dong-bo-cong-nghe-chinh-sach-de-hinh-thanh-cong-nghiep-san-xuat-nguyen-lieu-duoc-pham.htm