Đồng minh lo Mỹ 'đốt cháy giai đoạn', chốt thỏa thuận nửa vời với Iran

Tại đài tưởng niệm những người lính vô danh và các nhà khoa học hạt nhân thiệt mạng trong chiến tranh 12 ngày năm 2025, tại đền Emamzadeh Saleh ở Tehran. (Ảnh: AP)

Theo các nhà ngoại giao từng làm việc với Tehran, châu Âu lo Washington - trong nỗ lực ghi điểm ngoại giao cho Tổng thống Donald Trump, có thể chốt một thỏa thuận bề nổi về chương trình hạt nhân và nới lỏng trừng phạt cho Iran, sau đó sẽ mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm tiến hành các vòng đàm phán kỹ thuật cực kỳ phức tạp.

“Mối lo không phải là sẽ không có thỏa thuận, mà là sẽ có thỏa thuận ban đầu, gây ra vô số vấn đề về sau”, một nhà ngoại giao châu Âu cấp cao nói với Reuters.

Nhà Trắng bác bỏ những ý kiến như vậy.

“Tổng thống Trump có thành tích đạt được các thỏa thuận có lợi cho nước Mỹ và người dân Mỹ. Điều này đã được chứng minh, và ông ấy chỉ chấp nhận thỏa thuận đặt nước Mỹ lên trên hết”, người phát ngôn Anna Kelly nói.

Các nhà ngoại giao từ Pháp, Anh và Đức cho biết họ đã bị gạt ra bên lề.

Trong giai đoạn 2013 - 2015, ba nước này đã phối hợp với Mỹ để đạt được thỏa thuận hạn chế chương trình hạt nhân của Iran, đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt. Thỏa thuận đó có tên là Kế hoạch Hành động toàn diện chung (JCPOA).

Sau 6 tuần chiến tranh từ ngày 28/2, các nhà đàm phán Mỹ và Iran đã nối lại đối thoại tại Islamabad, tiếp tục xoay quanh công thức quen thuộc: Hạn chế hạt nhân để đổi lấy giảm nhẹ sức ép kinh tế.

Theo các nhà ngoại giao, sự thiếu tin cậy và phong cách đàm phán khác biệt của chính quyền Tổng thống Trump có thể dẫn tới một thỏa thuận khung mong manh mà cả hai bên khó duy trì về mặt chính trị.

“Chúng tôi đã mất 12 năm và một khối lượng công việc kỹ thuật khổng lồ. Ai thực sự nghĩ điều này có thể hoàn thành trong 21 giờ không?”, bà Federica Mogherini, người điều phối đàm phán giai đoạn 2013 - 2015, nói.

Gói hạt nhân và gói kinh tế

Các nhà ngoại giao cho rằng Mỹ và Iran có thể đạt được thỏa thuận sơ bộ, gồm một “gói hạt nhân” và một “gói kinh tế”. Tuy nhiên, họ cảnh báo phần hạt nhân vẫn gây tranh cãi nhất.

“Người Mỹ nghĩ rằng chỉ cần thống nhất 3 hoặc 4 điểm trong văn bản dài 5 trang là xong, nhưng với hồ sơ hạt nhân, mỗi điều khoản lại mở ra cả chục tranh cãi khác”, một nhà ngoại giao châu Âu cho biết.

Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đang tập trung vào khoảng 440 kg uranium được làm giàu 60% của Iran - mức có thể dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân nếu tiếp tục làm giàu thêm.

Phương án được ưu tiên là giảm mức làm giàu ngay tại Iran, dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Một phương án khác là cách tiếp cận kết hợp, trong đó một phần vật liệu được chuyển ra nước ngoài.

Kể cả những phương án này cũng cần những cuộc đàm phán kéo dài về việc thu hồi vật liệu có thể bị chôn vùi sau các cuộc không kích, xác minh số lượng và đảm bảo vận chuyển an toàn.

“Bất cứ điều gì đạt được lúc này cũng chỉ là điểm khởi đầu. Đó là lý do thỏa thuận JCPOA năm 2015 dài tới 160 trang”, một nhà ngoại giao phương Tây cho biết.

Ngoài vấn đề kho dự trữ, tranh cãi sâu xa hơn nằm ở quyền làm giàu uranium của Iran. Ông Trump thúc đẩy mục tiêu “không làm giàu”, trong khi Iran khẳng định quyền làm giàu cho mục đích dân sự và phủ nhận cáo buộc theo đuổi vũ khí hạt nhân.

Phương án thỏa hiệp có thể là tạm dừng, sau đó nối lại ở mức rất thấp dưới điều kiện nghiêm ngặt.

Châu Âu nhấn mạnh vai trò trung tâm của IAEA, bao gồm cơ chế kiểm chứng chặt chẽ và quyền tiếp cận không hạn chế, là điều không thể thiếu.

“Đàm phán với Iran là một quá trình tỉ mỉ và tinh tế: Từng câu chữ đều quan trọng. Không thể làm vội”, ông Gérard Araud, trưởng đoàn đàm phán của Pháp giai đoạn 2006 - 2009, cho biết.

Trục kinh tế của đàm phán tập trung vào việc dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng tài sản bị phong tỏa của Iran.

Trong ngắn hạn, Iran muốn tiếp cận một phần khoản tiền của họ bị đóng băng ở nước ngoài. Việc nới lỏng trừng phạt trên diện rộng sẽ đến sau và cần sự đồng thuận của châu Âu, bởi Tehran coi thương mại với châu Âu là điều then chốt trong dài hạn.

Các quan chức cho rằng Washington một lần nữa tách “thỏa thuận nguyên tắc” khỏi quá trình triển khai chi tiết, điều không phù hợp với văn hóa chính trị Iran.

“Đây không phải là một thương vụ bất động sản có thể chốt bằng cái bắt tay. Nó đòi hỏi lộ trình, dỡ bỏ trừng phạt và các bước đi hạt nhân mang tính đối ứng”, một nhà ngoại giao khu vực nói, ám chỉ xuất thân của các nhà đàm phán như Steve Witkoff và Jared Kushner.

Yêu cầu hàng đầu của Tehran là bảo đảm không bị tấn công.

Các đồng minh Mỹ có nỗi lo tương tự. Các nước vùng Vịnh muốn giải quyết vấn đề tên lửa đạn đạo và lực lượng ủy nhiệm của Iran, trong khi Israel thúc đẩy ràng buộc tối đa.

Ngược lại, Iran coi năng lực tên lửa còn lại là công cụ răn đe thiết yếu sau chiến tranh.

Các nhà ngoại giao nhận định việc yêu cầu Iran từ bỏ hoàn toàn là không thực tế, nếu không đi kèm bảo đảm an ninh rộng lớn hơn.

Một quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Trump cho biết những “lằn ranh đỏ” của Washington bao gồm: Chấm dứt làm giàu uranium, tháo dỡ các cơ sở chủ chốt, thu hồi uranium làm giàu cao và chấp nhận một khuôn khổ hạ nhiệt căng thẳng rộng hơn, với sự tham gia của các đồng minh khu vực.

Các quan chức châu Âu thừa nhận họ phần nào tự gạt mình ra bên lề khi thúc đẩy tái áp đặt lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc từ năm ngoái và đưa Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran vào danh sách tổ chức khủng bố.