Đồng Nai: Chùa Long Thiền hơn ba thế kỷ bên dòng Đồng Nai

Tổ đình Long Thiền mang vẻ trầm mặc của một ngôi cổ tự hơn ba thế kỷ gắn với vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai. Ảnh: Tường Quang

Dấu ấn từ buổi đầu mở đất phương Nam

Theo các tài liệu được lưu giữ tại Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Đồng Nai và tư liệu địa phương, chùa Long Thiền được Tổ sư Thành Nhạc khai sáng vào khoảng năm 1664, dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần. Tổ sư Thành Nhạc thuộc dòng Lâm Tế, là một trong những nhà sư theo bước lưu dân người Việt vào vùng Đồng Nai trong quá trình khai phá phương Nam.

Thuở ban đầu, khu vực ven sông Đồng Nai còn thưa dân, cảnh quan mang nhiều nét hoang sơ. Tại hữu ngạn dòng sông, Tổ sư Thành Nhạc nhận thấy nơi đây có cảnh trí thanh tịnh, thích hợp cho việc tu hành nên dựng một ngôi chùa nhỏ và đặt tên là Long Thiền tự. Ngôi chùa thuở ấy khá đơn sơ với cột gỗ, vách ván, mái lợp lá dừa nước và nền đất sét.

Qua nhiều thế hệ, từ một cơ sở thờ tự nhỏ giữa vùng đất mới, Long Thiền dần trở thành một trong những ngôi chùa có lịch sử lâu đời của Phật giáo Đồng Nai. Cùng với những cổ tự như Bửu Phong, Đại Giác, Long Thiền góp phần phản ánh quá trình truyền bá Phật giáo song hành với bước chân khai phá, định cư của cư dân Việt trên vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai.

Cổng Tổ đình Long Thiền với đường nét kiến trúc và họa tiết trang trí tạo nên nét cổ kính, trang nghiêm của di tích. Ảnh: Tường Quang

Không gian kiến trúc mang dấu ấn chùa Việt Nam Bộ

Trải qua hơn ba thế kỷ cùng nhiều lần trùng tu, diện mạo chùa Long Thiền ngày nay đã khang trang hơn nhưng vẫn lưu giữ nhiều yếu tố kiến trúc truyền thống. Các công trình chính được bố trí theo dạng chữ Tam, kiểu kiến trúc thường gặp tại nhiều ngôi chùa cổ ở Nam Bộ. Chánh điện, nhà thờ Tổ, giảng đường, tăng đường và nhà trù được sắp đặt hài hòa, tạo nên không gian vừa trang nghiêm, vừa gần gũi.

Chánh điện là không gian thờ tự quan trọng của chùa với hệ thống ban thờ được bài trí trang trọng. Chùa thờ Tam thế Phật cùng nhiều vị Bồ Tát và các đối tượng thờ tự trong hệ thống tín ngưỡng Phật giáo truyền thống. Hệ thống tượng thờ, hoành phi, câu đối góp phần tạo nên vẻ trầm mặc, cổ kính cho ngôi cổ tự.

Một nét đáng chú ý tại Long Thiền là nghệ thuật trang trí trên hệ thống cột, mái và các cấu kiện kiến trúc. Những đề tài quen thuộc của mỹ thuật truyền thống như hoa - điểu, nhật - nguyệt, tứ linh, bát tiên, lý ngư hóa long được thể hiện khá công phu. Qua đó phần nào cho thấy tài nghệ và dấu ấn sáng tạo của các thế hệ nghệ nhân từng tham gia xây dựng, tu bổ ngôi chùa.

Không gian chùa còn được điểm xuyết bởi cây xanh, sân vườn và những công trình tưởng niệm, tạo cảm giác thanh tịnh giữa khu dân cư đô thị. Vị trí gần sông Đồng Nai càng làm cho cảnh quan Long Thiền mang nét thanh thoát đặc trưng của một cổ tự phương Nam.

Không gian chánh điện Tổ đình Long Thiền trang nghiêm với hệ thống tượng thờ, hoành phi và liễn đối mang dấu ấn Phật giáo truyền thống. Ảnh: Tường Quang

Những dấu tích quý trong khuôn viên cổ tự

Bên cạnh hệ thống kiến trúc thờ tự, khuôn viên chùa Long Thiền còn lưu giữ nhiều dấu tích có giá trị về lịch sử, văn hóa. Đáng chú ý là bảo tháp của Tổ sư Thành Nhạc - người có công khai sáng chùa. Khu vực này còn có những ngôi mộ cổ gắn với các nhân vật được tương truyền có công trong quá trình khai hoang, lập ấp và hỗ trợ xây dựng Long Thiền tự.

Những công trình cổ, bia đá, bảo tháp cùng hệ thống tượng thờ, hoành phi, liễn đối không chỉ phục vụ đời sống tín ngưỡng mà còn góp thêm nguồn tư liệu để tìm hiểu lịch sử cư dân, mỹ thuật và kiến trúc của vùng Đông Nam Bộ.

Đáng chú ý, hình tượng rồng xuất hiện khá phổ biến trong nghệ thuật trang trí tại chùa. Rồng được thể hiện trên mái, các mảng trang trí và nhiều cấu kiện kiến trúc, gắn với những quan niệm truyền thống về vùng đất và cảnh quan Long Thiền. Đây cũng là một trong những yếu tố góp phần tạo nên vẻ đẹp giàu tính biểu tượng của ngôi cổ tự.

Bảo tháp cùng những dấu tích được gìn giữ trong khuôn viên Tổ đình Long Thiền, góp phần kể lại hành trình hơn ba thế kỷ của ngôi cổ tự. Ảnh: Tường Quang

Ngôi chùa gắn với những năm tháng cách mạng

Giá trị của chùa Long Thiền không chỉ được thể hiện qua bề dày lịch sử và kiến trúc mà còn gắn với những hoạt động yêu nước của Phật giáo Đồng Nai trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc.

Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, chùa từng là nơi gắn với hoạt động của Hội Phật giáo cứu quốc tỉnh Biên Hòa. Nhiều tăng ni, Phật tử tham gia hoặc hỗ trợ phong trào cách mạng, góp sức nuôi giấu cán bộ, tiếp tế lương thực, thuốc men. Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, tăng ni và Phật tử Long Thiền tiếp tục có những đóng góp cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc.

Những dấu ấn lịch sử ấy, cùng các giá trị văn hóa, kiến trúc được bồi đắp qua nhiều thế hệ, đã tạo cho Long Thiền một vị trí đáng chú ý trong hệ thống di tích của Đồng Nai.

Ngày 14/6/1991, chùa Long Thiền được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 1057-QĐ. Danh mục di tích do tỉnh Đồng Nai công bố sau sắp xếp đơn vị hành chính tiếp tục xác định chùa Long Thiền là di tích lịch sử cấp quốc gia thuộc phường Biên Hòa.

Tổ đình Long Thiền bên dòng Đồng Nai, nơi giao hòa giữa cảnh quan sông nước với những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của vùng đất Biên Hòa. Ảnh: Tường Quang

Nơi gìn giữ đời sống văn hóa, tinh thần cộng đồng

Trải qua thời gian, Long Thiền vẫn duy trì vai trò của một cơ sở Phật giáo trong đời sống tinh thần của người dân địa phương. Các hoạt động Phật sự, lễ Phật, sinh hoạt tín ngưỡng và chương trình thiện nguyện góp phần kết nối cộng đồng, lan tỏa tinh thần nhân ái.

Những năm gần đây, Tổ đình Long Thiền còn tham gia nhiều hoạt động an sinh xã hội như hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn, đóng góp xây dựng cầu dân sinh, trao tặng lương thực và hỗ trợ người dân tại nhiều địa phương. Khu vực tiếp giáp sông Đồng Nai sau khi được chỉnh trang cũng góp phần tạo thêm không gian để người dân cảm nhận cảnh quan ven sông.

Tổ đình Long Thiền còn là địa điểm diễn ra một số chương trình gắn hoạt động Phật giáo với bảo vệ môi trường, trong đó có tuyên truyền bảo vệ môi trường và thả cá tái tạo nguồn lợi thủy sản trên sông Đồng Nai. Những hoạt động này cho thấy di tích không chỉ được gìn giữ như một chứng tích của quá khứ mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng hôm nay.

Giá trị của một cổ tự bên dòng Đồng Nai

Giữa nhịp phát triển của đô thị Biên Hòa, chùa Long Thiền vẫn giữ nét trầm mặc riêng. Những mái chùa, hàng cây xanh, bảo tháp cùng không gian hướng về dòng Đồng Nai tạo nên cảnh quan vừa trang nghiêm, vừa gần gũi.

Từ dấu ấn của lớp người mở đất, quá trình phát triển của Phật giáo phương Nam đến những năm tháng đấu tranh cách mạng và đời sống tín ngưỡng hôm nay, Long Thiền đã trở thành một phần trong ký ức văn hóa của vùng đất Đồng Nai. Việc bảo tồn kiến trúc, các dấu tích lịch sử và cảnh quan của ngôi chùa vì thế không chỉ có ý nghĩa đối với cộng đồng Phật giáo mà còn góp phần gìn giữ một lớp trầm tích văn hóa trong tiến trình hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai.

Với bề dày hơn ba thế kỷ cùng những giá trị về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và truyền thống yêu nước, chùa Long Thiền là một địa chỉ văn hóa đáng chú ý đối với những người muốn tìm hiểu vùng đất Đồng Nai cũng như dấu ấn Phật giáo trong hành trình mở đất phương Nam.