Đông Timor tìm động lực tăng trưởng ngoài dầu khí

Mỏ khí Bayu-Undan. Ảnh: INPEX

Sức ép chuyển đổi

Việc Đông Timor chính thức gia nhập ASEAN năm 2025 được đánh giá là dấu mốc đối ngoại quan trọng, khẳng định vị thế và cam kết hội nhập khu vực của quốc gia trẻ này. Tuy nhiên, song hành với thành tựu ngoại giao là những thách thức kinh tế ngày càng rõ nét khi nền kinh tế vẫn phụ thuộc nặng nề vào nguồn thu từ dầu khí.

Thông báo tháng 6/2025 về việc đóng cửa mỏ khí Bayu-Undan, từng là trụ cột ngân sách suốt hai thập kỷ qua, đã làm gia tăng áp lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Khi Bayu-Undan ngừng đóng góp đáng kể vào ngân sách, Đông Timor lần đầu tiên phải dựa chủ yếu vào nguồn thu đầu tư từ Quỹ Dầu mỏ trị giá khoảng 18,95 tỷ USD. Dự kiến năm 2025, khoảng 73% ngân sách nhà nước được tài trợ từ quỹ này, phản ánh mức độ phụ thuộc lớn và những rủi ro tài khóa trong trung và dài hạn.

Trong bối cảnh đó, đàm phán phát triển dự án khí đốt ngoài khơi Greater Sunrise tiếp tục là ưu tiên của Chính phủ. Tuy nhiên, ngay cả khi dự án này đạt tiến triển, yêu cầu đa dạng hóa nền kinh tế và tăng cường nguồn thu nội địa vẫn mang tính cấp thiết.

Năm 2025 ghi nhận những chuyển biến tích cực ở khu vực kinh tế phi dầu mỏ, trong đó kiều hối tăng mạnh, trở thành nguồn thu lớn thứ hai, chiếm 11,8% GDP năm 2024 (so với 4,5% năm 2022). Làn sóng lao động ra nước ngoài, đặc biệt sang Úc và New Zealand sau khi thị trường Anh siết chặt đã góp phần cải thiện thu nhập hộ gia đình và tích lũy kỹ năng cho người lao động trẻ.

Tuy vậy, những vấn đề nội tại tiếp tục đặt ra thách thức. Tranh luận xung quanh dự thảo ngân sách 2026, đặc biệt về chi tiêu công và phân bổ nguồn lực cho các lĩnh vực nông nghiệp, giáo dục, y tế và du lịch, đã thu hút sự quan tâm rộng rãi của xã hội. Các cuộc biểu tình của sinh viên tháng 9/2025 phản đối đề xuất mua xe mới cho nghị sĩ và yêu cầu bãi bỏ chế độ lương hưu trọn đời cho quan chức cho thấy xã hội dân sự ngày càng đóng vai trò tích cực trong giám sát chính sách công. Quyết định hủy bỏ các đề xuất gây tranh cãi được xem là tín hiệu tích cực đối với tiến trình dân chủ và trách nhiệm giải trình.

Bên cạnh đó, các tranh chấp đất đai kéo dài, là hệ quả của lịch sử xung đột, quyền sở hữu chồng chéo và quản trị đất đai còn hạn chế, tiếp tục ảnh hưởng tới môi trường đầu tư và sự gắn kết xã hội. Việc cưỡng chế di dời khoảng 1.500 hộ gia đình tại Dili và một số đô thị trong giai đoạn 2024-2025 đã làm dấy lên lo ngại về tính minh bạch và thủ tục pháp lý.

Hội nhập khu vực và dư địa cải cách

Trong bối cảnh nhiều thách thức đan xen, năm 2026 được nhìn nhận là thời điểm bản lề. Việc gia nhập ASEAN mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực thể chế. Các sáng kiến như Sáng kiến Hội nhập ASEAN được kỳ vọng hỗ trợ Đông Timor cải thiện quản trị công, nâng cao hiệu quả điều hành và năng lực cạnh tranh.

Ngành du lịch, vốn ở giai đoạn đầu phát triển, được đánh giá có tiềm năng hưởng lợi từ thị trường nội khối với hàng chục triệu lượt du khách mỗi năm. Dự án mở rộng sân bay quốc tế khởi công năm 2025, cùng việc mở thêm các đường bay trực tiếp từ Malaysia và Trung Quốc, bên cạnh các tuyến kết nối với Australia, Indonesia và Singapore - tạo động lực mới cho ngành dịch vụ và giao thương.

Song song, cải thiện hạ tầng số đang được thúc đẩy thông qua cấp phép các dịch vụ vệ tinh tốc độ cao từ cuối năm 2024 và kế hoạch kết nối cáp quang ngầm trong thời gian tới. Những bước tiến này có ý nghĩa quan trọng đối với chuyển đổi số, nâng cao năng lực kinh tế số và tăng cường an ninh mạng trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Giới quan sát cho rằng, mức độ tận dụng hiệu quả tư cách thành viên ASEAN phụ thuộc trước hết vào quyết tâm cải cách trong nước. Kinh nghiệm của các thành viên mới gia nhập trước đây cho thấy, hội nhập chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi đi kèm củng cố nội lực, bảo vệ hợp lý các ngành còn non trẻ và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch.

Trong tổng thể, những động lực hội tụ trong năm 2026 - từ sức ép tài khóa, chuyển dịch lao động, cải cách thể chế đến cơ hội hội nhập đang đặt Đông Timor trước một bước ngoặt phát triển. Tăng cường quản trị, đa dạng hóa cơ cấu kinh tế và đầu tư vào nguồn nhân lực được xác định là những trụ cột then chốt nhằm xây dựng nền kinh tế có khả năng chống chịu cao hơn, từng bước giảm phụ thuộc vào dầu khí và hướng tới quỹ đạo tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

Như Ý