Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia

Quyết sách này thể hiện bước phát triển mới trong tư duy lý luận và thực tiễn của Đảng về mô hình tăng trưởng, phương thức phát triển và con đường hiện đại hóa đất nước trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số toàn cầu đang diễn ra mạnh mẽ.

Nghiên cứu khoa học tại phòng thí nghiệm Trung tâm Nano và Năng lượng, Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội). Ảnh: Giang Huy

Yêu cầu phát triển mới và lựa chọn chiến lược của Đại hội XIV

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển biến sâu sắc dưới tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, sức mạnh tổng hợp và vị thế của mỗi quốc gia trong hệ thống toàn cầu. Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia cho thấy, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và vốn đầu tư đang dần cạn dư địa, không còn phù hợp với yêu cầu phát triển nhanh và bền vững.

Trước yêu cầu đó, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đưa ra một quyết sách mang tính đột phá: Xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là động lực trung tâm của phát triển đất nước. Đây không chỉ là sự tiếp nối tư duy đổi mới của các kỳ Đại hội trước, mà còn là bước phát triển mới, thể hiện tầm nhìn chiến lược và bản lĩnh chính trị của Đảng trong lựa chọn con đường phát triển phù hợp với xu thế thời đại và điều kiện cụ thể của Việt Nam.

Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định, khoa học là một lực lượng sản xuất trực tiếp; sự phát triển của khoa học và công nghệ làm thay đổi căn bản trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, từ đó tác động sâu sắc đến quan hệ sản xuất và toàn bộ đời sống xã hội. Quan điểm này có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng trong việc xác định vai trò trung tâm của khoa học, công nghệ đối với phát triển.

Tư tưởng Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của tri thức, của khoa học - kỹ thuật đối với công cuộc xây dựng đất nước. Người khẳng định: Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có khoa học, kỹ thuật tiên tiến; muốn phát triển đất nước phải coi trọng học tập, sáng tạo và ứng dụng khoa học vào thực tiễn.

Nghị quyết Đại hội XIV kế thừa và phát triển sáng tạo những luận điểm đó khi đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực trung tâm, chi phối và thúc đẩy các lĩnh vực khác của đời sống xã hội.

Sự phát triển tư duy lý luận của Đảng qua các kỳ đại hội: Nếu như ở các kỳ đại hội trước, khoa học và công nghệ được xác định là quốc sách hàng đầu, là một trong những động lực quan trọng của phát triển, thì Đại hội XIV đã có bước phát triển mới về tư duy khi nhấn mạnh tính đột phá, trung tâm và xuyên suốt của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong toàn bộ chiến lược phát triển quốc gia.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã thành công trong việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, quốc gia nào làm chủ được công nghệ, dữ liệu và nền tảng số thì quốc gia đó nắm giữ lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Ở Việt Nam, mặc dù khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã có bước phát triển nhất định, song nhìn chung vẫn chưa thực sự trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng. Năng suất lao động còn thấp; mức độ ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số trong nhiều ngành, lĩnh vực còn hạn chế; hệ sinh thái đổi mới sáng tạo chưa phát triển đồng bộ. Những hạn chế đó đòi hỏi phải có một quyết sách mang tính đột phá, đủ mạnh và đủ tầm để tạo chuyển biến căn bản.

Nội hàm quyết sách của Nghị quyết Đại hội XIV

Phát triển khoa học và công nghệ làm nền tảng: Nghị quyết Đại hội XIV xác định phát triển khoa học và công nghệ là nền tảng cho hiện đại hóa đất nước, là cơ sở để nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Khoa học và công nghệ không chỉ phục vụ sản xuất, mà còn tham gia trực tiếp vào quản trị quốc gia, quản lý xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân.

Đổi mới sáng tạo là khâu đột phá: Đổi mới sáng tạo được xác định là khâu then chốt để chuyển hóa tri thức khoa học thành giá trị kinh tế - xã hội. Đại hội XIV nhấn mạnh việc xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, viện nghiên cứu và trường đại học là nền tảng tri thức, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và dẫn dắt.

Chuyển đổi số quốc gia là động lực trung tâm: Chuyển đổi số quốc gia được xác định là động lực trung tâm, có tính lan tỏa mạnh mẽ, tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực. Chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ thông tin, mà là quá trình thay đổi căn bản phương thức sản xuất, quản trị và cung cấp dịch vụ công, hướng tới hình thành kinh tế số, xã hội số và chính phủ số.

Vì sao khoa học, công nghệ và chuyển đổi số được xác định là “động lực trung tâm”? Thứ nhất, đây là động lực có khả năng tạo ra tăng trưởng nhanh và bền vững, vượt qua giới hạn của các nguồn lực truyền thống. Thứ hai, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số có tính xuyên ngành, liên lĩnh vực, tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ đến toàn bộ nền kinh tế và xã hội. Thứ ba, trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng, làm chủ công nghệ và dữ liệu là điều kiện để bảo đảm độc lập, tự chủ về kinh tế và nâng cao năng lực tự cường quốc gia.

Yêu cầu triển khai quyết sách trong thực tiễn

Một là, hoàn thiện thể chế phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ thể chế, cơ chế, chính sách nhằm khơi thông nguồn lực, tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu, sáng tạo và ứng dụng công nghệ mới.

Hai là, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao: Bởi vì, nguồn nhân lực khoa học công nghệ và nhân lực số là yếu tố quyết định thành công của chuyển đổi số quốc gia. Do đó, cần coi trọng đào tạo, thu hút và trọng dụng nhân tài.

Ba là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong toàn hệ thống: Chuyển đổi số phải được triển khai đồng bộ trong cả khu vực công và khu vực tư, gắn với cải cách hành chính, đổi mới quản trị và nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước.

Quyết sách của Nghị quyết Đại hội XIV về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia có ý nghĩa lý luận sâu sắc, thể hiện bước phát triển mới trong tư duy của Đảng về động lực phát triển. Về thực tiễn, quyết sách này mở ra con đường phát triển nhanh và bền vững, giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách với các quốc gia phát triển.

Việc Nghị quyết Đại hội XIV xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược và động lực trung tâm của phát triển là lựa chọn đúng đắn, phù hợp với xu thế thời đại và yêu cầu phát triển của đất nước. Quán triệt và tổ chức thực hiện hiệu quả quyết sách này sẽ tạo ra chuyển biến căn bản về chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh và sức mạnh tổng hợp quốc gia, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

Trường Sa