Đốt rác, gây tiếng ồn vượt chuẩn: Xử hình sự?

Tình trạng đốt rác, gây tiếng ồn vượt chuẩn hay khai thác tận diệt đang trở thành vấn đề môi trường - xã hội đáng báo động. Việc hình sự hóa các hành vi này được đặt ra với mục tiêu tăng cường răn đe, bảo vệ môi trường sống cho người dân. Đây là nội dung đáng chú ý trong Dự án Bộ Luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026 do Bộ Công an xây dựng, hiện đang được lấy ý kiến.

Bảo vệ quyền cơ bản của con người

Trong đó, 3 nhóm hành vi được cân nhắc đưa vào xử lý hình sự, gồm: đốt chất thải, nhất là chất thải nguy hại; gây ra trái phép tiếng ồn, độ rung và mùi vượt quy chuẩn; tận diệt đối với động vật (sử dụng vật liệu, hóa chất, công cụ có tính chất tận diệt).

Dù Bộ Luật Hình sự năm 2015 đã đạt nhiều kết quả trong đấu tranh phòng chống tội phạm, song thực tế cho thấy nhiều vấn đề tiêu cực vẫn tiếp diễn gây phản ứng gay gắt trong xã hội, trong đó có ô nhiễm môi trường. Việc đề xuất sửa đổi không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật pháp lý, mà còn là phản ứng trước yêu cầu ngày càng cao của người dân về quyền được sống trong môi trường an toàn, lành mạnh.

Dưới góc nhìn tâm lý, ThS Nguyễn Hải An cho rằng tiếng ồn và mùi hôi vượt ngưỡng không chỉ gây khó chịu nhất thời mà là "sát thủ thầm lặng" đối với sức khỏe tinh thần con người. Khi tình trạng này diễn ra thường xuyên, người bị ảnh hưởng dễ cảm thấy bức bối, mất kiểm soát, từ đó phát sinh xung đột xã hội.

Vì vậy, theo chuyên gia, nếu không có chế tài đủ mạnh, những bức xúc tích tụ lâu ngày có thể trở thành "mồi lửa" cho các hành vi nguy hiểm hơn. Ở góc độ này, việc đưa các hành vi gây tiếng ồn, ô nhiễm vào diện xem xét xử lý hình sự được xem là cách Nhà nước khẳng định quyền cơ bản của người dân: được sống trong môi trường yên tĩnh và trong lành.

Kẽ hở pháp lý và yêu cầu siết chặt

Đối với hành vi đốt rác, ThS tâm lý Nguyễn Hải An phân tích quy định hiện hành trong Bộ Luật Hình sự chỉ đề cập đến việc "chôn, lấp, đổ, thải" mà chưa bao quát hành vi "đốt". Đây được xem là một khoảng trống pháp lý đáng lo ngại. Bởi việc đốt chất thải, đặc biệt là chất thải nguy hại, có thể phát tán dioxin và nhiều hợp chất độc hại, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Không chỉ là hành vi vi phạm hành chính, đây còn thể hiện sự coi thường an toàn xã hội.

Công an phường Tam Bình, TP HCM tuyên truyền người dân về hát karaoke

Một thực tế khác là mức xử phạt hành chính, dù có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, đôi khi lại bị xem như "chi phí vận hành" của một số doanh nghiệp. Khi đó, tác dụng răn đe gần như không còn. Việc chuyển sang xử lý hình sự sẽ thay đổi hoàn toàn cách nhìn của người vi phạm, từ cân nhắc lợi ích kinh tế sang nỗi lo về trách nhiệm pháp lý.

Đối với hành vi khai thác tận diệt nguồn lợi tự nhiên, ThS Nguyễn Hải An cho rằng những người sử dụng kích điện thường có tâm lý tận thu bất chấp. Nếu không có chế tài hình sự, họ sẽ mặc định nguồn lợi thiên nhiên là vô tận và cái giá phải trả (nếu bị bắt) là quá thấp. Việc hình sự hóa dựa trên phương thức thực hiện (dùng kích điện, hóa chất) thay vì hậu quả định giá là hướng đi đúng đắn, giúp bảo vệ đa dạng sinh học. "Khi những hành vi như tiếng ồn hay khói bụi được đưa vào Bộ Luật Hình sự, nó tạo ra một ranh giới đạo đức mới" - ThS Nguyễn Hải An nói.

Phải giải được bài toán thực thi

Luật sư Đào Thị Bích Liên, Văn phòng Luật sư Hà Hải và Cộng sự, nhận định đề xuất hình sự hóa một số hành vi môi trường là bước đi đáng chú ý. Thực tế cho thấy khung xử phạt hành chính hiện hành không hề nhẹ. Hành vi gây tiếng ồn có thể bị phạt đến 160 triệu đồng, vi phạm về độ rung đến 170 triệu đồng, còn đốt chất thải nguy hại trái quy định có thể bị phạt đến 600 triệu đồng. Vì vậy, vấn đề cốt lõi, không nằm ở mức phạt mà ở hiệu quả thực thi. Trên thực tế, tiếng ồn từ karaoke, cơ sở sản xuất nhỏ lẻ hay sinh hoạt dân cư vẫn diễn ra phổ biến, kéo dài nhưng phần lớn chỉ dừng ở mức nhắc nhở. Một nguyên nhân là việc xử phạt phụ thuộc vào đo đạc bằng thiết bị chuyên dụng, trong khi nhiều địa phương thiếu công cụ hoặc kiểm tra không kịp thời, dẫn đến tình trạng né tránh.

Dù ủng hộ việc siết chặt quản lý, luật sư Đào Thị Bích Liên lưu ý cần phân biệt rõ tính chất, quy mô, mức độ của hành vi đốt rác; đồng thời đánh giá tiếng ồn dựa trên thời gian, bối cảnh cụ thể. Nếu quy định không rõ ràng, nguy cơ áp dụng tùy tiện là rất lớn.

Đồng tình, luật sư Trương Văn Tuấn, Trưởng Văn phòng Luật sư Trạng Sài Gòn, chỉ ra phần lớn trường hợp vẫn là vi phạm hành chính có thể xử lý bằng chế tài hiện hành. Nếu đưa những hành vi mang tính sinh hoạt phổ biến vào phạm vi hình sự, ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm sẽ bị thu hẹp, đi ngược nguyên tắc tối thiểu hóa hình sự hóa.

Các chuyên gia đồng ý sửa đổi luật là cần thiết nhưng hiệu quả thực sự không chỉ nằm ở việc bổ sung quy định, mà còn phụ thuộc rất lớn vào tổ chức thực thi. Cần tránh tình trạng quy định đã được ban hành nhưng triển khai không đến nơi đến chốn, nội dung còn chung chung, thiếu rõ ràng, dẫn đến khó áp dụng trên thực tế. Làm sao để vừa tăng cường tính răn đe, vừa bảo đảm nguyên tắc của luật hình sự. Điều này đòi hỏi các quy định phải đi kèm với tiêu chí định lượng cụ thể, khả thi trong áp dụng, đồng thời phân định rõ ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.

Một yếu tố không kém phần quan trọng là nâng cao nhận thức cộng đồng. Khi người dân hiểu rằng các hành vi vi phạm có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, ý thức tự giác sẽ được thiết lập bền vững hơn.