Dư âm Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát: Giám sát để hoàn thiện thể chế, tạo chuyển biến thực chất

Đó là: giám sát để tháo gỡ điểm nghẽn, hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và tạo chuyển biến thực chất trong đời sống.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh và đại biểu dự Diễn đàn tham quan triển lãm với chủ đề “Hoạt động giám sát của Quốc hội khóa XVI: Từ định hướng chiến lược đến hành động thực tế”. Ảnh: Phạm Thắng

Giám sát không chỉ để phát hiện vấn đề

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu một thông điệp xuyên suốt: "Không thể giám sát những vấn đề mới bằng tư duy cũ, bằng phương thức cũ và công cụ cũ." Đó sự thay đổi trong tư duy thực hiện quyền giám sát tối cao của Quốc hội. Thực tế cho thấy, đất nước đang triển khai đồng thời nhiều nhiệm vụ chưa có tiền lệ; khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức quản trị quốc gia; mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành với yêu cầu phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn. Bối cảnh đó, nếu hoạt động giám sát vẫn chủ yếu nhìn lại những việc đã làm, đánh giá theo cách thức truyền thống thì sẽ khó theo kịp yêu cầu phát triển.

Điều đáng chú ý là, lần đầu tiên yêu cầu đổi mới hoạt động giám sát được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với chiến lược phát triển đất nước. Theo Chủ tịch Quốc hội, Quốc hội khóa XVI cần kiến tạo một phương thức giám sát mới: có tầm nhìn chiến lược, chủ động dự báo, dựa trên dữ liệu và bằng chứng, tập trung đúng trọng tâm, đi đến cùng trách nhiệm và kết quả. Giám sát không chỉ để xem xét việc đã làm mà còn phải góp phần định hình việc cần làm; không chỉ phát hiện hạn chế mà phải tháo gỡ điểm nghẽn, cảnh báo rủi ro, thúc đẩy hành động và kiến tạo phát triển.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt trong Báo cáo đề dẫn của Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga. Ba định hướng lớn được đặt ra cho hoạt động giám sát nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI gồm: giám sát phục vụ mục tiêu phát triển đất nước; giám sát hướng mạnh vào hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật, nhất là việc thực hiện phân cấp, phân quyền, xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp; đồng thời lựa chọn đúng những vấn đề cử tri, Nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp quan tâm để đưa vào chương trình giám sát.

“Các tham luận về hoàn thiện thể chế, chuyển đổi số, phát triển kinh tế, kiểm tra, giám sát của Đảng đến thi hành pháp luật ở địa phương đều cùng hướng tới một mục tiêu: đưa hoạt động giám sát trở thành động lực thúc đẩy phát triển. Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các tham luận cũng đã đưa ra các giải pháp rất quan trọng không chỉ đối với Quốc hội mà còn đóng vai trò dẫn dắt hoạt động giám sát của HĐND các cấp”, đại biểu Nguyễn Thùy, HĐND xã Mai Phụ (Hà Tĩnh) khẳng định.

Đo hiệu quả bằng chuyển biến sau giám sát

Một trong những điểm được nhiều đại biểu quan tâm tại Diễn đàn là làm thế nào để khắc phục tình trạng kết luận giám sát ban hành nhưng việc thực hiện chưa đến nơi đến chốn.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã chỉ rõ thực tế: Quốc hội tiến hành nhiều cuộc giám sát rất công phu nhưng việc theo dõi thực hiện kết luận sau giám sát vẫn chưa được hậu kiểm bài bản. Vì vậy, tinh thần của nhiệm kỳ mới phải thật rõ: giám sát phải có trọng tâm; kết luận phải có địa chỉ; kiến nghị phải có thời hạn; trách nhiệm phải được xác định; kết quả phải được đo bằng chuyển biến thực tế.

Thông điệp ấy gặp gỡ với những phân tích của nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Phan Trung Lý. Theo ông, hạn chế lớn nhất hiện nay không nằm ở việc phát hiện vấn đề mà ở khâu thực hiện kết luận, kiến nghị sau giám sát. Không ít kiến nghị còn chậm được thực hiện; trách nhiệm chưa rõ; việc theo dõi, đôn đốc, đánh giá hiệu quả sau giám sát chưa thực sự trở thành một quy trình khép kín. Từ đó, ông đề xuất nghiên cứu luật hóa cơ chế hậu giám sát, coi việc thực hiện kết luận, kiến nghị là một mắt xích bắt buộc trong quy trình giám sát; gắn kết quả thực hiện với trách nhiệm giải trình, đánh giá cán bộ và cơ chế kiểm soát quyền lực.

Yêu cầu này càng rõ hơn trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Không còn cấp huyện, HĐND cấp tỉnh và HĐND cấp xã sẽ trực tiếp giám sát nhiều lĩnh vực hơn, đòi hỏi chương trình giám sát phải lựa chọn đúng "điểm nghẽn của điểm nghẽn"; đồng thời, mỗi kết luận giám sát phải được theo dõi đến cùng để bảo đảm những cam kết trước cử tri trở thành kết quả cụ thể trong đời sống.

Điều đáng chú ý là lần đầu tiên Quốc hội dự kiến trình Bộ Chính trị, Ban Bí thư định hướng trọng tâm hoạt động giám sát toàn khóa, còn tạo cơ sở để tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND các cấp.

Có thể nói, nếu nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV ghi dấu bằng những bước đổi mới mạnh mẽ trong hoạt động giám sát thì Diễn đàn lần thứ hai đã mở ra một yêu cầu cao hơn: đổi mới tư duy giám sát. Từ Quốc hội đến HĐND các cấp, từ xây dựng chương trình giám sát đến tổ chức thực hiện kết luận sau giám sát, tất cả đều phải tạo ra những chuyển biến có thể đo đếm được trong quản trị quốc gia và trong đời sống Nhân dân. Khi đó, giám sát không chỉ là công cụ kiểm soát quyền lực mà thực sự trở thành động lực hoàn thiện thể chế, kiến tạo phát triển và củng cố niềm tin của cử tri đối với các cơ quan dân cử.