Dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng sắp vận hành: Hiệu quả không chỉ nằm ở những cống ngăn triều

Sau gần 10 năm triển khai, kể từ năm 2016, công trình kiểm soát triều quy mô lớn của TP. Hồ Chí Minh dự kiến vận hành vào cuối tháng 11/2026. Tuy vậy, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào khả năng tiêu thoát nước bên trong và mức độ đồng bộ của toàn bộ hệ thống; bởi ngăn được nước triều từ bên ngoài mới chỉ giải quyết một phần bài toán ngập đô thị...

Cống Mương Chuối, môt trong sáu cống lớn và là một trog chín hạng mục của toàn dự án ngăn triều. Ảnh: XN

Cống Mương Chuối, môt trong sáu cống lớn và là một trog chín hạng mục của toàn dự án ngăn triều. Ảnh: XN

Việc đưa 6 cống kiểm soát triều lớn (trong tổng số 9 hạng mục của toàn Dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP. Hồ Chí Minh có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu, giai đoạn 1) vào vận hành vào ngày 30/11/2026 được kỳ vọng cải thiện khả năng kiểm soát mực nước tại các tuyến sông, kênh, rạch thuộc khu vực được bảo vệ.

“Siêu” dự án chống ngập và ngăn triều có phạm vi ảnh hưởng 570 km2, phục vụ khoảng 6,5 triệu dân, có vai trò quan trọng trong việc hạn chế triều cường xâm nhập, giảm áp lực lên hạ tầng thoát nước hiện hữu.

NGĂN TRIỀU LÀ ĐIỀU KIỆN CẦN, CHƯA ĐỦ ĐỂ GIẢI QUYẾT NGẬP

Quy mô đầu tư của dự án gần 10.000 tỷ đồng cũng đặt ra yêu cầu phải đánh giá công trình trên phương diện rộng hơn. Đó là khả năng kiểm soát triều đến đâu, mức độ giảm ngập thực tế như thế nào và thành phố cần làm gì để công trình phát huy hiệu quả sau khi chuyển sang giai đoạn vận hành?

Theo thiết kế, dự án gồm 9 hạng mục với 6 cống kiểm soát triều lớn tại Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định, 2 cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm; ngoài ra, công trình còn có hệ thống đê bao, kè ven sông và 43 cống kiểm soát triều nhỏ, kết nối với trung tâm điều hành và hệ thống quan trắc, điều khiển tự động.

Nguyên tắc vận hành là đóng cửa van khi triều bên ngoài dâng cao để ngăn nước xâm nhập vào hệ thống sông, kênh, rạch phía trong. Khi mực nước bên ngoài hạ thấp hơn mực nước bên trong, cửa van được mở để tiêu thoát nước, đồng thời duy trì giao thông thủy. Việc điều tiết dựa trên diễn biến mực nước và điều kiện thủy văn thực tế.

Về bản chất, công trình tạo ra khả năng kiểm soát mực nước từ phía sông, hạn chế tình trạng triều dâng làm nước trong các tuyến kênh chính tăng cao, gây cản trở quá trình thoát nước của đô thị. Khi mực nước tại các tuyến kênh được duy trì ở mức phù hợp, hệ thống cống thoát nước trong khu vực có điều kiện xả nước tốt hơn.

Dù vậy, cần phân biệt rõ giữa kiểm soát triều và giải quyết ngập. Một tuyến đường bị ngập sau mưa lớn không nhất thiết xuất phát từ triều cường. Nước có thể không thoát kịp do cống nhỏ, xuống cấp hoặc bị bồi lắng; kênh rạch bị thu hẹp, lấn chiếm; cao độ nền thấp; hoặc lượng mưa vượt khả năng tiếp nhận của hệ thống. Tình trạng sụt lún nền đất và quá trình đô thị hóa cũng làm gia tăng áp lực lên hạ tầng thoát nước.

Điều này có nghĩa, ngay cả khi các cửa cống vận hành đúng quy trình, thành phố vẫn có thể xảy ra ngập nếu nước mưa không được thu gom và tiêu thoát kịp thời. Đặc biệt, trong tình huống mưa lớn trùng thời điểm triều cường, các cửa van phải đóng để ngăn nước từ bên ngoài.

Khi đó, lượng nước mưa phát sinh bên trong khu vực được bảo vệ cần được xử lý bằng hệ thống cống, kênh dẫn, hồ điều tiết và các giải pháp bơm thoát nước phù hợp. Nếu năng lực tiêu thoát phía trong không đáp ứng, nguy cơ ngập vẫn hiện hữu.

Theo thông tin từ Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh, hệ thống thoát nước hiện hữu được thiết kế với chu kỳ lặp lại 3 năm, tương ứng lượng mưa 85,36 mm trong 3 giờ và mực triều +1,32 m. Đây là những thông số cần được đặt trong quá trình đánh giá khả năng đáp ứng của hạ tầng. Khi lượng mưa vượt ngưỡng thiết kế, nguy cơ quá tải vẫn có thể xảy ra, dù công trình kiểm soát triều đã vận hành.

Một yêu cầu khác là phải khép kín phạm vi bảo vệ. Trước thời điểm dự kiến đưa dự án vào khai thác, nhà đầu tư (Công ty cổ phần Đầu tư xây dựng Trung Nam - Trungnam Group) kiến nghị chính quyền Thành phố cho xử lý 19 vị trí kè thấp, chưa khép kín. Nếu các điểm này chưa được gia cố, nước triều vẫn có khả năng tràn vào khu vực phía trong khi các cửa cống lớn đóng lại.

Như vậy, hiệu quả của công trình không chỉ phụ thuộc vào năng lực của từng cống, mà còn nằm ở tính liên tục của hệ thống đê, kè và các điểm kết nối.

BÀI TOÁN VẬN HÀNH VÀ HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ SAU KHI CÔNG TRÌNH HOÀN THÀNH

Khi chuyển từ xây dựng sang vận hành, vấn đề quan trọng không còn đơn thuần là các cửa cống đã hoàn thành hay chưa, mà là khả năng phối hợp giữa các hạng mục trong những điều kiện thời tiết và thủy văn khác nhau.

Hệ thống điều khiển tự động có thể cung cấp dữ liệu mực nước, hỗ trợ đóng mở cửa van theo quy trình. Nhưng để vận hành hiệu quả, Thành phố cần có cơ chế phối hợp giữa đơn vị quản lý cống, hệ thống thoát nước, trạm bơm, cửa xả và các đơn vị quản lý kênh rạch. Dữ liệu quan trắc phải được cập nhật liên tục, trong khi quy trình xử lý cần xác định rõ trách nhiệm khi xảy ra mưa lớn, triều cường hoặc sự cố thiết bị.

Đặc biệt, việc đóng cống để ngăn triều và mở cống để tiêu thoát nước phải được tính toán theo từng thời điểm. Nếu chỉ tập trung ngăn nước từ bên ngoài mà chưa có phương án xử lý lượng nước mưa bên trong, công trình khó phát huy đầy đủ hiệu quả. Ngược lại, việc điều tiết mực nước hợp lý tại các tuyến kênh chính có thể tạo thêm dư địa cho hệ thống thoát nước đô thị.

Đây cũng là lý do công tác vận hành, bảo trì và đào tạo nhân lực cần được xem là một phần của hiệu quả đầu tư, thay vì chỉ là công việc sau khi hoàn thành dự án. Nhà đầu tư đã cam kết hỗ trợ vận hành, đào tạo nhân sự và chuyển giao công nghệ trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, về lâu dài, Thành phố cần bảo đảm có đội ngũ đủ năng lực tiếp nhận, giám sát và xử lý các tình huống phát sinh, đồng thời duy trì thiết bị và hạ tầng ở trạng thái hoạt động ổn định.

Bên cạnh công trình kiểm soát triều, TP. Hồ Chí Minh đang đặt kế hoạch triển khai 87 dự án chống ngập trong giai đoạn 2026 - 2030, với tổng vốn dự kiến hơn 142.000 tỷ đồng, nhằm xử lý các điểm ngập và từng bước xây dựng hệ thống thoát nước thông minh.

Cụ thể, giai đoạn 2026 - 2027, Thành phố dự kiến triển khai 54 dự án với tổng mức đầu tư khoảng 69.348 tỷ đồng, giải quyết 33 vị trí ngập. Riêng năm 2026 có 9 dự án, tổng mức đầu tư hơn 7.150 tỷ đồng, dự kiến giải quyết 3 vị trí ngập tại đường Phan Văn Hớn, khu vực Bình Quới và Quốc lộ 51 giao Huỳnh Thúc Kháng.

Quy mô đầu tư này cho thấy bài toán ngập của Thành phố không thể được giải quyết bằng một công trình đơn lẻ, mà cần nhiều lớp giải pháp từ kiểm soát nguồn nước, tăng năng lực tiêu thoát đến điều tiết và trữ nước.

Vì vậy, khi “siêu” dự án ngăn triều gần 10.000 tỷ đồng đi vào vận hành, hiệu quả cần được kiểm chứng bằng những thay đổi cụ thể, gồm: Mực nước tại các tuyến kênh chính được kiểm soát ra sao; các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của triều cường có giảm ngập hay không; thời gian ngập và mức độ ngập thay đổi thế nào; hệ thống có đáp ứng được tình huống mưa lớn kết hợp triều cao hay không.

Việc đánh giá cũng cần phân biệt nguyên nhân gây ngập ở từng khu vực, tránh quy toàn bộ kết quả cho riêng công trình kiểm soát triều. Nếu ngập do triều được hạn chế nhưng ngập do mưa vẫn tồn tại, Thành phố cần xác định những điểm nghẽn còn lại trong mạng lưới thoát nước để tiếp tục đầu tư. Ngược lại, nếu các khu vực được bảo vệ vẫn bị nước triều xâm nhập, cần rà soát tính khép kín của hệ thống và quy trình vận hành.

Thước đo cuối cùng của một “đại dự án” không phải là số lượng cống đã xây dựng hay thời điểm công trình chính thức hoạt động, mà là khả năng giảm thiểu rủi ro ngập cho người dân và cải thiện năng lực chống chịu của đô thị.

Xuân Nghi

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/du-an-chong-ngap-gan-10000-ty-dong-sap-van-hanh-hieu-qua-khong-chi-nam-o-nhung-cong-ngan-trieu.htm