Dự án Xi măng Nam Đông, bài học 'khoảng trống' trách nhiệm quản lý

Sau khi lấy 40ha đất và xây trụ sở, Nhà máy xi măng Nam Đông đã gây lãng phí về đất đai hơn 15 năm nay. 

Dự án nghìn tỷ đồng dở dang

Từng được kỳ vọng là động lực phát triển kinh tế - xã hội địa phương với tổng mức đầu tư điều chỉnh 4.437,8 tỷ đồng, Dự án Nhà máy xi măng Nam Đông (xã Long Quảng, TP. Huế) do Công ty CP Đầu tư xi măng Nam Đông Việt Song Long làm chủ đầu tư, đã nhanh chóng rơi vào bế tắc. Theo cam kết ban đầu, dự án đi vào hoạt động từ tháng 1/2011. Thế nhưng, sau khi tiếp quản khoảng 40ha đất, hoàn thành một số công đoạn giải phóng mặt bằng, rà phá bom mìn và dựng lên khoảng 80% khung nhà hành chính, chủ đầu tư đã ngưng thi công hoàn toàn từ cuối năm 2010.

Hơn 15 năm qua, dự án bỏ hoang, gây lãng phí lớn nguồn tài nguyên đất đai. Đáng nói, kết luận của Thanh tra thành phố cho thấy sự dở dang này không chỉ xuất phát từ khó khăn tài chính của doanh nghiệp, mà còn bắt nguồn từ những thiếu sót ngay từ khâu thẩm định và giao đất của cơ quan quản lý.

Cơ quan thanh tra đã chỉ rõ hàng loạt bất cập trong hồ sơ pháp lý của dự án. Ngay từ bước đầu, Sở Kế hoạch và Đầu tư (nay là Sở Tài chính) đã không tham mưu công bố danh mục dự án thu hút đầu tư theo đúng quy định. Thậm chí, hồ sơ thẩm tra cấp Giấy chứng nhận đầu tư lần đầu hoàn toàn thiếu Báo cáo tài chính năm 2006 - tài liệu cốt lõi để chứng minh năng lực tài chính của nhà đầu tư. Lý do được Sở Tài chính đưa ra cho vấn đề này là “sơ suất trong công tác lưu trữ” - một giải trình cho thấy sự lỏng lẻo trong quy trình quản lý hồ sơ dự án nghìn tỷ này.

Chưa dừng lại ở đó, trong lĩnh vực đất đai, thủ tục giao đất thiếu biên bản bàn giao thực địa. Diện tích hơn 3,2ha làm băng tải và trạm đập dù đã cho thuê nhưng doanh nghiệp chưa kê khai cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Ngay cả nghĩa vụ tài chính về đất, doanh nghiệp cũng chưa nộp tiền thuê đất suốt nhiều năm qua.

Thậm chí, con số chi phí đầu tư dở dang cũng ghi nhận sự bất nhất: Cục Thuế từng rà soát ghi nhận hơn 816,7 tỷ đồng, trong khi báo cáo của UBND tỉnh (cũ) gửi Thủ tướng năm 2019 lại chỉ xác định 163,5 tỷ đồng. Sự chênh lệch tới gần 5 lần cho thấy sự thiếu nhất quán trong việc quản lý, giám sát dòng vốn thực tế của dự án.

Cái giá của sự chậm trễ

Nhìn lại toàn bộ tiến trình, điều khiến dư luận băn khoăn không chỉ là vi phạm của nhà đầu tư, mà là việc xử lý kéo dài từ phía các cơ quan chức năng.

Ngay từ năm 2021, Kết luận thanh tra số 355/KL-TTCP của Thanh tra Chính phủ đã liệt Nhà máy xi măng Nam Đông vào danh sách 29 dự án cần rà soát để chấm dứt hoạt động. Báo cáo của Thanh tra Chính phủ khi đó chỉ rõ: Dự án tự ý xây dựng khi chưa được phép, năng lực tài chính không bảo đảm, không thuộc diện bảo lãnh vay vốn và đã quá thời hạn đầu tư. Thế nhưng, phải mất thêm hơn 5 năm - đến tận kết luận thanh tra giữa năm 2026 của TP. Huế thì việc kiến nghị chấm dứt dự án mới một lần nữa được đặt lên bàn nghị sự chính thức.

Sự chần chừ trong việc xử lý một dự án không còn khả năng triển khai không chỉ lãng phí cơ hội sử dụng đất đai, mà còn tạo ra tâm lý trông chờ, dây dưa cho nhà đầu tư. Trong khi đó, về mặt thị trường, quy hoạch ngành xi măng toàn quốc lẫn địa phương đã dư thừa nguồn cung, việc tiếp tục níu giữ dự án là thiếu thực tế.

Kết luận số 1528/KL-TTr của Thanh tra TP. Huế với kiến nghị chấm dứt hoạt động dự án theo Luật Đầu tư năm 2025 là quyết định cần thiết. Tuy nhiên, để xử lý dứt điểm hậu quả tại Nam Đông, việc chấm dứt dự án trên giấy là chưa đủ.

Bài học đặt ra là phải làm rõ trách nhiệm cá nhân, tập thể trong công tác tham mưu, thẩm định và quản lý nhà nước qua các thời kỳ, tránh tình trạng “rút kinh nghiệm” chung chung. Đồng thời, cần khẩn trương thu hồi đất, thanh lý tài sản và xử lý triệt để các nghĩa vụ tài chính dở dang. Quyết liệt thu hồi các dự án chậm tiến độ chính là giải pháp làm sạch môi trường đầu tư, trả lại nguồn lực đất đai cho những nhà đầu tư thực chất, vì sự phát triển bền vững của địa phương.