Dữ liệu xanh - Bài 1: Thế giới mua cả dữ liệu phía sau sản phẩm

Bài 1: Thế giới mua cả dữ liệu phía sau sản phẩm

Biến đổi khí hậu đang biến những rủi ro môi trường thành gián đoạn sản xuất, đứt gãy logistics và tổn thất tài chính. Cùng lúc, nhà nhập khẩu, nhà đầu tư không chỉ quan tâm doanh nghiệp làm ra sản phẩm gì mà còn muốn biết sản phẩm được tạo ra như thế nào. Dữ liệu minh bạch vì thế đang trở thành thước đo của năng lực cạnh tranh và sức chống chịu.

Khi chất lượng sản phẩm không còn là điều kiện duy nhất

Trong một thời gian dài, doanh nghiệp Việt Nam bước vào thị trường quốc tế bằng ba lợi thế quen thuộc: Chất lượng sản phẩm, giá thành cạnh tranh và khả năng giao hàng đúng hạn. Những yếu tố này vẫn quan trọng nhưng không còn đủ để bảo đảm một đơn hàng được duy trì, hay một nhà cung cấp được giữ lại trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Câu hỏi từ thị trường đã thay đổi. Bên cạnh tiêu chuẩn kỹ thuật của sản phẩm, nhà nhập khẩu muốn biết nguyên liệu đến từ đâu, quá trình sản xuất sử dụng bao nhiêu nước, năng lượng, phát thải ra sao và quyền lợi người lao động được bảo đảm thế nào. Trong khi đó, các nhà đầu tư và tổ chức tín dụng lại quan tâm liệu doanh nghiệp có nhận diện được rủi ro khí hậu, có phương án thích ứng và đủ khả năng duy trì hoạt động khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn hay không.

Nói cách khác, thế giới không chỉ mua hàng hóa mà còn đánh giá toàn bộ dữ liệu phía sau hàng hóa đó. Một sản phẩm dù đạt chất lượng, nhưng nếu doanh nghiệp không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, tác động môi trường hoặc năng lực quản trị rủi ro, cơ hội tiếp cận thị trường giá trị cao vẫn có thể bị thu hẹp.

Các chuyên gia chia sẻ về "Hộ chiếu xanh" giúp doanh nghiệp có cơ hội xuất khẩu và đón dòng vốn đầu tư.

Ông Werner Bardill, Tổng Lãnh sự quán Thụy Sĩ tại TP Hồ Chí Minh, cho rằng sự thay đổi này gắn liền với quá trình Việt Nam hội nhập sâu hơn vào kinh tế toàn cầu. Các chuỗi giá trị hiện nay không chỉ được định hình bởi giá cả mà còn bởi yêu cầu về phát triển bền vững, tính minh bạch và hoạt động kinh doanh có trách nhiệm.

"Khách hàng, nhà đầu tư và các đối tác quốc tế không chỉ muốn biết doanh nghiệp sản xuất gì mà còn muốn hiểu doanh nghiệp sản xuất như thế nào và những tác động của doanh nghiệp đối với con người, cộng đồng và môi trường", ông Werner Bardill nhấn mạnh.

Từ góc nhìn đó, báo cáo phát triển bền vững không phải là một tài liệu lập thêm để hoàn tất thủ tục mà là minh chứng cho thấy doanh nghiệp đang quản lý các tác động kinh tế, môi trường và xã hội ra sao. Thông tin đáng tin cậy giúp củng cố niềm tin, nâng cao năng lực quản trị rủi ro và là cầu nối hiệu quả với mạng lưới đầu tư quốc tế. Phát triển bền vững và năng lực cạnh tranh không phải hai mục tiêu đối lập, mà là hai yếu tố bổ trợ lẫn nhau.

Thực tế này đặt ra thách thức lớn đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) - nhóm tham gia sâu vào chuỗi cung ứng nhưng nguồn lực dành cho dữ liệu còn hạn chế. Nhiều đơn vị làm tốt về chất lượng sản phẩm, song lại thiếu hệ thống dữ liệu để chứng minh quá trình sản xuất đáp ứng tiêu chí bền vững. Sự thiếu hụt này có thể trở thành rào cản mới, khiến doanh nghiệp đánh mất cơ hội kinh doanh khi thị trường chuyển dịch từ việc "tin vào cam kết" sang "đánh giá bằng dữ liệu".

Nhà nhập khẩu, nhà đầu tư không chỉ quan tâm doanh nghiệp làm ra sản phẩm gì mà còn muốn biết sản phẩm được tạo ra như thế nào. Ảnh minh họa

Khi đó, báo cáo phát triển bền vững trở thành công cụ giúp doanh nghiệp sử dụng chung một ngôn ngữ với đối tác toàn cầu. Tuy nhiên, minh bạch không có nghĩa là đưa ra thật nhiều số liệu- mà nằm ở việc xác định đúng các thông tin trọng yếu - như lượng phát thải, mức tiêu thụ năng lượng, nguồn gốc nguyên liệu hay điều kiện lao động và duy trì phương pháp đo lường nhất quán để dữ liệu có thể so sánh, kiểm chứng.

Rủi ro khí hậu đi thẳng vào hoạt động kinh doanh

Nếu yêu cầu của thị trường là động lực thúc đẩy minh bạch thì biến đổi khí hậu chính là áp lực khiến doanh nghiệp không thể trì hoãn. Bởi rủi ro khí hậu không còn dừng ở những dự báo xa xôi mà đang tác động trực tiếp đến nhà máy, mạng lưới vận tải, chi phí và dòng tiền.

Tiến sĩ Allinnettes Go Adigue, Giám đốc Mạng lưới Sáng kiến báo cáo toàn cầu (GRI) khu vực ASEAN, phân tích rằng các rủi ro hiện nay hiếm khi xuất hiện riêng lẻ mà thường tạo ra chuỗi rủi ro liên hoàn. Một đợt bão lũ không chỉ làm hư hại tài sản, mà còn khiến người lao động không thể đến nơi làm việc, nhà máy ngừng vận hành, hàng hóa chậm giao, dẫn đến đứt gãy chuỗi cung ứng và sụt giảm doanh thu.

Từ một vấn đề môi trường, tác động lập tức chuyển hóa thành rủi ro nhân sự, vận hành và tài chính. "Câu hỏi đặt ra hiện nay không còn là liệu biến đổi khí hậu có ảnh hưởng đến doanh nghiệp hay không, mà là doanh nghiệp đã chuẩn bị sẵn sàng đến mức nào", Tiến sĩ Allinnettes Go Adigue nói.

Bão Yagi là một ví dụ điển hình về rủi ro khí hậu vật lý tác động gần như tức thời đến hoạt động kinh tế, làm biến các nguy cơ môi trường thành bài toán chiến lược của hội đồng quản trị và ban điều hành. Tại Việt Nam, gần 24% dân số có nguy cơ phơi nhiễm với các thảm họa khí hậu. Sự tổn thương hiển hiện từ nguy cơ sụt lún, ngập ven biển ở TP Hồ Chí Minh cho đến đe dọa mất đất, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long gây ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi cung ứng nông nghiệp và hạ tầng phụ trợ.

Thực tế này khiến thông tin khí hậu ngày càng được đặt ngang hàng với số liệu tài chính khi đánh giá doanh nghiệp. Theo dữ liệu từ GRI, 79% nhà đầu tư tổ chức coi thông tin về rủi ro khí hậu quan trọng tương đương thông tin tài chính; 55% thành viên hội đồng quản trị coi biến đổi khí hậu là rủi ro đặc biệt quan trọng.

Tiến sĩ Allinnettes Go Adigue, Giám đốc Mạng lưới Sáng kiến báo cáo toàn cầu (GRI) khu vực ASEAN, chia sẻ về ứng phó với rủi ro khí hậu.

Báo cáo khí hậu giúp nhà đầu tư nhìn rõ bức tranh quản trị: Rủi ro khí hậu ảnh hưởng thế nào đến hiệu quả kinh doanh, mô hình vận hành có đủ khả năng thích ứng và các điểm dễ tổn thương nằm ở đâu trong chuỗi giá trị.

"Nhà đầu tư không chỉ hỏi doanh nghiệp có báo cáo phát triển bền vững hay chưa. Họ muốn biết thông tin trong báo cáo có cho thấy doanh nghiệp đang quản trị những rủi ro đó và đã có kế hoạch thích ứng, phục hồi hay không", bà Allinnettes Go Adigue nhấn mạnh.

Một bản báo cáo chất lượng phải giúp giảm khoảng trống thông tin và chứng minh được doanh nghiệp có hành động thực tế. Nếu báo cáo tài chính cho biết doanh nghiệp đã kiếm được bao nhiêu tiền thì dữ liệu phát triển bền vững giúp giải thích khoản lợi nhuận đó được tạo ra như thế nào, dựa trên những nguồn lực nào và có thể duy trì trong điều kiện thị trường thay đổi hay không.

Sự chuyển dịch từ đánh giá sản phẩm sang đánh giá cả quá trình sản xuất đặt doanh nghiệp Việt Nam trước một yêu cầu mới. Cạnh tranh không chỉ nằm ở giá thành hay năng suất mà còn ở khả năng đo lường và cung cấp dữ liệu minh bạch. Dữ liệu xanh chính là bằng chứng cho thấy doanh nghiệp thấu hiểu hoạt động của mình, sẵn sàng ứng phó với biến động, từ đó giữ vững đơn hàng và mở đường tham gia vào các chuỗi giá trị cao hơn.

Bài cuối: 'Tấm hộ chiếu xanh’ mở đường xuất khẩu và dòng vốn