Dù xuất khẩu dầu thô Trung Đông đã phục hồi, eo biển Hormuz vẫn là đòn bẩy của Iran

Ảnh minh họa - Ảnh: Getty Images

Kể từ khi chiến tranh Mỹ - Iran nổ ra, các vụ tấn công tàu thương mại tại eo biển Hormuz đã đặt thủy thủ đoàn trước nguy cơ thiệt mạng và bị thương. Các hãng vận tải phải cân nhắc giữa việc thử đi qua eo biển hoặc hoãn chuyến hàng và chịu chi phí cao hơn.

Dù vậy, tàu thương mại vẫn tiếp tục qua lại tuyến đường này. Tình trạng đó còn kéo dài được bao lâu phụ thuộc một phần vào khả năng Iran duy trì các đợt tấn công, cũng như năng lực của Mỹ trong việc bảo vệ tàu thuyền và gánh chi phí.

DẦU THÔ PHỤC HỒI NHƯNG CHI PHÍ VẬN TẢI VẪN CAO

Theo dữ liệu từ báo cáo hàng tuần của Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) công bố ngày 6/11, trong giai đoạn từ 29/10 đến 4/11 có 325 lượt tàu đi qua Hormuz, tăng khoảng 17% so với 277 lượt của tuần trước đó. Tuy nhiên, UKMTO đánh giá số lượt tàu này vẫn thấp hơn khoảng 65% so với mức trước chiến tranh.

Ông Dalga Khatinoglu, chuyên gia về năng lượng và kinh tế vĩ mô của Iran, cho rằng riêng số lượt tàu chưa phản ánh đầy đủ tình hình nguồn cung năng lượng, bởi khối lượng hàng hóa và tuyến đường vận chuyển cũng đóng vai trò quan trọng.

“Nếu chỉ xét riêng dầu thô, xuất khẩu của Trung Đông qua mọi tuyến, từ vịnh Oman và eo biển Hormuz đến Biển Đỏ, về cơ bản đã phục hồi về mức trước chiến tranh. Có những tuần trong tháng 9 và tháng 10, lượng xuất khẩu thậm chí còn vượt mức này”, ông Khatinoglu nói với trang Deutsche Welle (DW) của Đức.

Bản đồ khu vực quanh eo biển Hormuz - Đồ họa: DW

Đánh giá này tính trên toàn bộ xuất khẩu dầu thô của khu vực qua mọi tuyến, chứ không riêng các chuyến hàng đi qua eo biển Hormuz. Theo ông Khatinoglu, với các sản phẩm dầu mỏ tinh chế, bức tranh lại khác.

“Trước chiến tranh, Trung Đông xuất khẩu khoảng 6,2 triệu thùng sản phẩm dầu mỏ mỗi ngày. Hiện con số này đã giảm khoảng một nửa”, ông Khatinoglu nhận định.

Xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cũng chịu tác động tiêu cực.

“Tính đến tháng 9, xuất khẩu LNG của Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) thấp hơn khoảng 10% so với mức trước chiến tranh. Dù đã cải thiện phần nào, hoạt động này vẫn gián đoạn nghiêm trọng”, ông Khatinoglu nhấn mạnh.

Ông Khatinoglu cho rằng việc xuất khẩu năng lượng phục hồi chưa giúp xóa bỏ các chi phí phát sinh từ tình trạng bất ổn an ninh kéo dài. Dù xuất khẩu dầu của các nước Trung Đông đã tiệm cận mức trước chiến tranh, chi phí vận chuyển và bảo hiểm vẫn ở mức rất cao.

Dẫn số liệu gần đây của Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), ông Khatinoglu cho biết cước vận chuyển trung bình của một tàu chở dầu cỡ lớn chở dầu thô từ Trung Đông tới Đông Á đã tăng gấp khoảng 12 lần, từ 3,18 USD/thùng hồi đầu năm lên 37,13 USD/thùng vào cuối tháng 10. Điều này đồng nghĩa các nhà nhập khẩu châu Á vẫn phải gánh chi phí cao, ngay cả khi nguồn dầu sẵn có.

ĐÒN BẨY CỦA IRAN VÀ NHỮNG HẠN CHẾ

Về phía Iran, ông Ali Mohammadi, chuyên gia về các vấn đề Iran tại Pháp, cho rằng vị trí địa lý và loại trang bị đang sử dụng giúp nước này đủ khả năng tiếp tục tấn công tàu. Theo vị chuyên gia này, việc đe dọa hoạt động vận tải biển giúp Iran đẩy chi phí của cuộc đối đầu lên cao và tìm kiếm đòn bẩy trong đàm phán.

Những diễn biến gần đây cho thấy Tehran tiếp tục gắn việc mở lại eo biển với đàm phán. Theo trang tin Euronews, ngày 2/11, Iran cho biết sẵn sàng mở lại eo biển Hormuz trong vòng 2 ngày nếu Mỹ chấp nhận các điều kiện của nước này, rút ngắn so với kế hoạch 7 ngày mà Tehran đề xuất với Washington qua trung gian Qatar hồi tháng 9.

Các điều kiện gồm chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận, giải phong tỏa tài sản của Iran ở nước ngoài, dỡ bỏ trừng phạt với lĩnh vực dầu mỏ và chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran. Theo hãng tin IANS, ngày 9/11, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết kế hoạch 2 ngày vẫn nằm trên bàn đàm phán.

Tuy nhiên, phía Mỹ chưa đáp ứng. Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio ngày 8/11 cho biết chưa thể sớm có bước đột phá trong đàm phán và đánh giá các điều kiện của Iran là không thực tế.

Trong khi đó, Tehran tiếp tục gây sức ép trên biển. Ngày 8/11, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết 3 tàu đã cháy tại eo biển sau khi cố tránh lệnh phong tỏa của Iran. Tehran cũng tuyên bố eo biển sẽ không mở lại cho đến khi Mỹ có nhượng bộ trong đàm phán.

Cách làm này không mới. Hồi tháng 4, Iran từng dùng quyền tiếp cận eo biển làm đòn bẩy mạnh nhất trong cuộc đàm phán với Mỹ tại Islamabad (Pakistan), dù vòng đàm phán này không đạt kết quả.

Viện nghiên cứu Critical Threats (CTP-ISW) đánh giá IRGC tiếp tục tấn công tàu thuyền tại Hormuz nhằm gây sức ép buộc các nước công nhận quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển này.

Tuy nhiên, theo ông Mohammadi, cách làm của Tehran chưa chắc đảm bảo thành công hay mang lại nhượng bộ. Ông cho rằng hạn chế chính đối với Tehran nằm ở gánh nặng kinh tế của cuộc chiến.

“Hạn chế của Iran tại eo biển Hormuz mang tính kinh tế hơn là quân sự, bởi cuộc chiến kéo dài tác động đáng kể đến nền kinh tế nước này”, ông Mohammadi nói.

Theo DW, hiện chưa rõ Iran có thể duy trì các cuộc tấn công trong bao lâu, do thiếu thông tin đáng tin cậy về kho vũ khí và khả năng bổ sung nguồn cung của nước này. Ngoài ra, các vụ tấn công rải rác trên tuyến đường thủy trọng yếu này cũng khác với việc đóng cửa hoàn toàn eo biển.

“Ngay cả khi Iran có thể đóng cửa hoàn toàn eo biển Hormuz, biện pháp này cũng không thể kéo dài, vì có thể khiến nước này phải trả giá đắt về chính trị. Iran không thể cản trở các đồng minh của mình đi qua eo biển vô thời hạn”, ông Mohammadi nói với DW.

Theo ông Mohammadi, để giảm chi phí và khôi phục niềm tin của giới thương mại vào độ an toàn của eo biển, cần nhiều hơn sự hiện diện quân sự của Mỹ. Giải pháp duy nhất là chấm dứt chiến tranh, đi kèm một thỏa thuận lâu dài để bảo đảm an ninh bền vững.

Đồng quan điểm, ông Khatinoglu cho rằng không thể trông đợi giá dầu quay về mức trước chiến tranh nếu chỉ dựa vào việc Mỹ bảo vệ tàu thuyền ở eo biển Hormuz.