Đưa bản sắc địa phương thành 'sức mạnh mềm' trong trường học

Các em học sinh Trường THCS Tân Trào, xã Tân Trào, Tuyên Quang.

Sắc màu văn hóa nơi cổng trường vùng cao

Năm học 2025–2026, toàn tỉnh Tuyên Quang có 1.053 trường học, trong đó học sinh dân tộc thiểu số chiếm tới 81,56%. Con số này không chỉ phản ánh đặc thù vùng miền mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết, giáo dục phải gắn với bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Các em học sinh mặc trang phục truyền thống đầu tuần.

Tại Trường PTDT nội trú THCS Yên Sơn, việc gìn giữ văn hóa không còn là khẩu hiệu mà đã trở thành hoạt động thường nhật. Câu lạc bộ văn hóa dân tộc với hơn 40 thành viên duy trì đều đặn các nội dung như hát Then, đàn tính, múa khèn, dân ca các dân tộc.

Bà Nịnh Thị Lan Hương, Quyền Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ: “Thông qua hoạt động của CLB, nhiều học sinh có sự chuyển biến rõ rệt. Từ chỗ rụt rè, các em trở nên tự tin, mạnh dạn hơn và tích cực tham gia các hoạt động tập thể.”

Tạo không gian văn hóa, nét đặc trưng trong trường học.

Không chỉ tại Yên Sơn, ở nhiều trường học khác, hình ảnh học sinh khoác lên mình trang phục dân tộc vào mỗi sáng thứ Hai đã trở thành nét đẹp quen thuộc. Đặc biệt, tại xã Tân Trào, việc triển khai quy định mặc trang phục truyền thống hằng tuần đã tạo nên không gian học đường rực rỡ sắc màu. Những bộ áo chàm, khăn piêu, váy áo truyền thống không chỉ làm đẹp sân trường mà còn nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc trong từng học sinh.

Thực hiện Đề án bảo tồn, phát huy dân ca, dân vũ, dân nhạc giai đoạn 2021–2030, các trường học trên địa bàn Tuyên Quang đã linh hoạt triển khai nhiều hình thức giáo dục văn hóa truyền thống.

Thay vì những bài giảng khô cứng, yếu tố văn hóa được lồng ghép vào các môn học như Ngữ văn, Lịch sử, giúp học sinh tiếp cận di sản một cách tự nhiên. Bên cạnh đó là các hoạt động trải nghiệm như ném còn, giã bánh dày, tổ chức “chợ quê” ngay trong khuôn viên trường.

Nhiều trường còn đổi mới sinh hoạt giữa giờ bằng các điệu múa dân gian, múa quạt thay cho bài thể dục quen thuộc. Những chuyển động mềm mại, giàu bản sắc không chỉ tạo không khí vui tươi mà còn giúp học sinh hiểu sâu hơn về văn hóa dân tộc mình.

Tại Trường PTDT nội trú THPT tỉnh Tuyên Quang, Câu lạc bộ hát Then – đàn tính (duy trì từ năm 2010) đã trở thành điểm sáng. Mỗi năm, CLB thu hút hơn 50 học sinh tham gia, không chỉ học hát, học đàn mà còn tìm hiểu về nghi lễ, phong tục gắn với loại hình nghệ thuật truyền thống.

Thành quả từ mô hình này rất đáng ghi nhận, các tiết mục của nhà trường đã giành 6 Huy chương Vàng tại Festival các trường nội trú toàn quốc và 1 Huy chương Bạc tại Hội thi “Giai điệu tuổi hồng học sinh THPT”.

Nhịp cầu kết nối các thế hệ, biến bản sắc thành “sức mạnh mềm”

Một trong những yếu tố tạo nên hiệu quả bền vững trong công tác bảo tồn văn hóa tại Tuyên Quang là sự đồng hành của các nghệ nhân dân gian. Việc mời nghệ nhân tham gia giảng dạy giúp học sinh được tiếp cận trực tiếp với “chủ thể” của di sản.

Nghệ nhân Ma Văn Đức (phường Minh Xuân) chia sẻ: “Học sinh hiện nay rất nhanh nhạy, tiếp thu tốt khi được hướng dẫn trực tiếp. Quan trọng hơn, các em biết trân trọng và tự hào về văn hóa của dân tộc mình.”

Di sản được sống dậy sinh động trong môi trường học đường.

Chính sự kết nối này đã tạo nên một “nhịp cầu” giữa các thế hệ, giúp di sản không chỉ được lưu giữ mà còn được trao truyền một cách tự nhiên, sống động.

Thực tế tại Tuyên Quang cho thấy, khi văn hóa được đưa vào học đường một cách bài bản và sáng tạo, nó không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn trở thành động lực phát triển giáo dục toàn diện.

Giúp thế hệ trẻ hòa nhập với những văn minh hiện đại nhưng vẫn giữ văn hóa nguồn cội.

Học sinh không chỉ giỏi kiến thức mà còn tự tin, năng động, có ý thức gìn giữ bản sắc. Những làn điệu Then, tiếng đàn tính, điệu múa dân gian không còn là ký ức xa xôi mà đã hiện diện trong đời sống học đường mỗi ngày.

Việc “đưa di sản vào học đường” vì thế không chỉ là một giải pháp giáo dục, mà còn là cách để nuôi dưỡng “sức mạnh mềm” văn hóa – nền tảng quan trọng để thế hệ trẻ hội nhập mà không hòa tan, phát triển mà vẫn giữ vững cội nguồn.

“Đưa các làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống vào trường học không chỉ tạo sân chơi lành mạnh mà còn góp phần gìn giữ, lan tỏa bản sắc văn hóa. Qua đó, học sinh tự tin hơn trong giao tiếp và chủ động tìm hiểu nét đẹp văn hóa dân tộc mình", cô giáo Nguyễn Thu Hà, phụ trách CLB Nghệ thuật, Trường PTDT nội trú THPT Hà Giang nói.