Đưa huyền tích Lạc Long Quân - Âu Cơ lên sân khấu nhạc kịch đương đại

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA - LONGFORM

Hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), chiều 17/11, tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội đã diễn ra tọa đàm "Từ truyền thuyết Âu Cơ - Lạc Long Quân đến sáng tạo trong nghệ thuật biểu diễn đương đại". Sự kiện đặt trọng tâm vào việc khơi dậy ý thức về cội nguồn chung, tình nghĩa đồng bào cùng trách nhiệm tiếp nối, làm mới di sản dân tộc trong đời sống nghệ thuật hôm nay.

Với phần chia sẻ của biên kịch, tổng đạo diễn Hồng Hoa, cuộc trao đổi đi sâu phân tích hành trình chuyển hóa huyền tích quen thuộc thành vở nhạc kịch Lạc Long Quân và Âu Cơ - dự án được bà cùng nhạc sĩ Nguyễn Cường tâm huyết thực hiện suốt bảy năm, hướng tới công diễn vào tháng 4/2027 nhân dịp Giỗ Tổ Hùng Vương. Thông qua tư tưởng xuyên suốt "Ngọn lửa Lạc Hồng nghĩa đồng bào", tác phẩm tái hiện sợi dây gắn kết bền chặt của người Việt từ thuở khai thiên lập địa, đồng thời gợi mở cho thế hệ trẻ phương thức tiếp cận kho tàng văn hóa truyền thống bằng sự hiểu biết sâu sắc và lòng tự trọng văn hóa.

Khai thác chiều sâu tâm lý bằng thủ pháp sân khấu đương đại

Truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ đã sống trong tâm thức người Việt qua hàng nghìn năm lịch sử. Những hình tượng Cha Rồng, Mẹ Tiên, bọc trăm trứng cùng cuộc phân chia năm mươi người con theo cha xuống biển, năm mươi người con theo mẹ lên núi từ lâu đã trở thành biểu tượng thiêng liêng về nguồn cội dân tộc.

Theo biên kịch Hồng Hoa, chính độ phổ biến sâu rộng ấy lại đặt ra bài toán khó cho người làm sân khấu. Nếu vở diễn dừng lại ở việc tái hiện nguyên bản những tình tiết công chúng đã thuộc lòng, nghệ thuật biểu diễn rất dễ rơi vào lối minh họa đơn thuần cho truyền thuyết.

Quang cảnh buổi tọa đàm. Ảnh: BTC

Quang cảnh buổi tọa đàm. Ảnh: BTC

Bà nhận định, trung thành với tinh thần di sản khác hẳn với việc lặp lại từng chi tiết tự sự có sẵn. Khi chuyển thể một câu chuyện dân gian lên sân khấu, yếu tố quyết định nằm ở việc người nghệ sĩ tìm thấy thông điệp gì từ quá khứ để đối thoại với con người hôm nay. Các giá trị cốt lõi về cội nguồn luôn được giữ gìn, đồng thời kịch bản vận dụng thủ pháp hư cấu, sáng tạo nghệ thuật trên sân khấu để khai thác chiều sâu tâm lý, số phận nhân vật và những tầng ý nghĩa mới từ chính hệ thống biểu tượng quen thuộc. Trong không gian nhạc kịch, âm nhạc, ngôn ngữ sân khấu, hình tượng nhân vật và biểu tượng văn hóa cùng tham gia kể chuyện, biểu đạt những cung bậc cảm xúc vượt lên trên lời thoại.

Khi viết kịch bản, tác giả đặt ra nhiều câu hỏi về đời sống nội tâm của các nhân vật sau cuộc chia ly: mẹ Âu Cơ đã sống với nỗi nhớ chồng con ra sao, người mẹ ấy làm gì để che chở muôn dân khi Lạc Long Quân trở về biển, và sợi dây nào gắn kết những người con đi về hai phương trời khác nhau luôn nhớ lời hẹn ước chung nguồn cội. Bàn về mối quan hệ giữa tính giáo dục và sức hấp dẫn nghệ thuật, biên kịch Hồng Hoa khẳng định hai phương diện này luôn thống nhất, bổ trợ lẫn nhau để khán giả tự nguyện đón nhận thông điệp và tự chiêm nghiệm bài học văn hóa sau khi rời nhà hát.

Tạo kịch tính qua các nhân vật hư cấu mới

Để đưa một huyền tích giàu tính tự sự trở thành tác phẩm sân khấu có hành động, thử thách và xung đột rõ nét, biên kịch Hồng Hoa đã vận dụng thủ pháp hư cấu nghệ thuật để xây dựng thêm ba nhân vật mới bên cạnh Cha Rồng, Mẹ Tiên, gồm Thần Chim Lạc, Mộc Tinh Sắc Han và Ngư Tinh. Ba tuyến nhân vật sân khấu này giúp chuyển tải tư tưởng kịch bản bằng ngôn ngữ đối thoại giàu kịch tính.

Đầu tiên, Thần Chim Lạc xuất hiện từ đỉnh Nghĩa Lĩnh trong không gian tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, đưa khán giả trở về thời hồng hoang khởi thủy của nhà nước Văn Lang. Vượt lên vai trò dẫn chuyện thông thường, Thần Chim Lạc đại diện cho ký ức văn hóa và sợi dây kết nối xuyên suốt giữa không gian huyền thoại với hiện tại, giúp câu chuyện nguồn cội luôn hiện hữu trong tâm thức nhiều thế hệ người Việt.

Nhà biên kịch Hồng Hoa chia sẻ tại buổi tọa đàm. Ảnh: BTC

Nhà biên kịch Hồng Hoa chia sẻ tại buổi tọa đàm. Ảnh: BTC

Thứ hai, Mộc Tinh Sắc Han được đầu tư kỹ lưỡng về chiều sâu tâm lý. Là nữ quái sống ngàn năm nơi rừng sâu, Sắc Han mang nỗi cô độc cùng khát khao được yêu thương. Tuy nhiên, khát vọng ấy đã biến chất thành tham vọng chiếm hữu Lạc Long Quân và vùng đất tươi đẹp của Âu Cơ, bất chấp việc hủy hoại sự sống muôn loài. Thay vì khắc họa một nhân vật phản diện thuần túy độc ác, kịch bản khai thác những mâu thuẫn nội tâm phức tạp, phản ánh vấn đề tâm lý gần gũi với đời sống hôm nay. Đối trọng với Sắc Han là mẹ Âu Cơ dệt những dải lụa đào thành mưa mát lành bảo vệ mùa màng, làm nổi bật xung đột giữa chiếm hữu và yêu thương, giữa hủy diệt và nuôi dưỡng sự sống.

Nhạc sĩ Nguyễn Cường chia sẻ tại buổi tọa đàm. Ảnh: BTC

Nhạc sĩ Nguyễn Cường chia sẻ tại buổi tọa đàm. Ảnh: BTC

Thứ ba, Ngư Tinh đại diện cho những thế lực hung hiểm của tự nhiên khi gây sóng dữ, chặn dòng chảy khiến thượng nguồn lũ lụt còn hạ nguồn khô hạn, thuyền bè ngưng trệ, ruộng nương cằn cỗi. Cuộc chiến của Lạc Long Quân cùng người con cả Lân Lang với Ngư Tinh phản ánh khát vọng chế ngự thiên tai, khai thông sông nước và kiến tạo giang sơn của cư dân Việt cổ. Chi tiết ba dòng thủy lũ hòa vào nhau sau khi Ngư Tinh bị đánh bại, mang phù sa bồi đắp cho sự sống, gửi gắm thông điệp về khả năng kiến tạo điều kiện phát triển mới từ chính hiểm họa. Qua các thử thách này, phẩm chất bảo vệ muôn dân của Lạc Long Quân, sức mạnh nuôi dưỡng của Âu Cơ và trách nhiệm dựng nước, giữ nước của những người con Rồng Tiên được bộc lộ đầy đủ.

Hành trình 6 chương từ chia ly khai phá đến khát vọng đoàn tụ

Vở nhạc kịch Lạc Long Quân & Âu Cơ được cấu trúc thành sáu chương: Giao hòa, Khai thiên lập địa, Mộc Tinh Sắc Han, Tiếng gọi muôn dân và cuộc chia ly mở cõi, Những giọt mưa Văn Lang và chương kết Thắp lửa Lạc Hồng – Rước mẹ Âu Cơ về biển. Mỗi chương đánh dấu một bước phát triển của cốt truyện, xung đột kịch và tư tưởng xuyên suốt "Ngọn lửa Lạc Hồng nghĩa đồng bào", lý giải điều gì đã gắn kết những người con chung nguồn cội thành một dân tộc thống nhất qua hàng nghìn năm lịch sử.

Nhà biên kịch Hồng Hoa và nhạc sĩ Nguyễn Cường. Ảnh: BTC

Nhà biên kịch Hồng Hoa và nhạc sĩ Nguyễn Cường. Ảnh: BTC

Ở chương đầu Giao hòa, tình yêu giữa Lạc Long Quân và Âu Cơ được đặt trong sự hòa quyện rộng lớn giữa núi và biển, trời và đất, mở ra định mệnh chung về sự sống và hòa bình. Sang chương Khai thiên lập địa, câu chuyện chuyển dịch từ sự ra đời kỳ diệu của bọc trăm trứng sang quá trình lập ấp, cày cấy, khơi thông sông hồ, trồng dâu, dệt vải để hình thành nên cộng đồng xã hội. Đến chương Mộc Tinh Sắc Han, những thành quả kiến tạo ấy đứng trước thử thách của lòng tham, đặt ra bài học về trách nhiệm bảo vệ những giá trị cộng đồng đã gây dựng.

Tư tưởng chủ đạo của tác phẩm hội tụ rõ nét từ chương Tiếng gọi muôn dân và cuộc chia ly mở cõi. Nhìn nhận cuộc chia tay khi năm mươi người con theo cha xuống biển, năm mươi người con theo mẹ lên núi, biên kịch Hồng Hoa lý giải đây là quyết định mang tầm vóc cộng đồng nhằm khai phá giang sơn, mở mang không gian sinh tồn và bảo vệ muôn dân. Lời hẹn ước "Lên núi xuống bể, hữu sự báo cho nhau biết" thể hiện ý thức sớm về sự gắn bó giữa những người chung nguồn cội. Tiếp đó, chương Những giọt mưa Văn Lang khắc họa mẹ Âu Cơ gánh vác trọng trách trị vì non cao, dùng dải lụa đào hóa mưa đẩy lùi khí độc của Sắc Han và đón nhận sự trở về sát cánh của Lạc Long Quân lúc giang sơn lâm nguy.

Nhà biên kịch Hồng Hoa. Ảnh: BTC

Nhà biên kịch Hồng Hoa. Ảnh: BTC

Khép lại tác phẩm, chương Thắp lửa Lạc Hồng – Rước mẹ Âu Cơ về biển ghi dấu sự ra đời của nhà nước Văn Lang khi người con cả Lân Lang được suy tôn làm Hùng Vương. Thay vì dừng lại ở mô-típ chia ly quen thuộc trong dân gian, tác giả lựa chọn thủ pháp hư cấu sân khấu qua hình tượng rước mẹ Âu Cơ về biển để kết thúc vở diễn bằng cuộc đoàn tụ giàu ý nghĩa, khẳng định sự thống nhất của một dân tộc luôn đoàn kết, yêu thương qua mọi biến thiên lịch sử. 

Định hướng dàn dựng và thông điệp tiếp cận di sản cho thế hệ trẻ

Hướng tới công diễn vào tháng 4/2027 nhân dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, tổng đạo diễn Hồng Hoa cho biết ê-kíp chú trọng kết hợp nghệ thuật biểu diễn truyền thống với ngôn ngữ sân khấu đương đại trên nền tảng âm nhạc của nhạc sĩ Nguyễn Cường. Theo bà, âm nhạc giữ vai trò kiến tạo không gian huyền thoại, khắc họa đời sống nội tâm nhân vật và dẫn dắt cảm xúc khán giả.

Các biểu tượng văn hóa Việt như trống đồng, chim Lạc, dải lụa, ngọn lửa, núi và biển được chuyển hóa thành hành động sân khấu gắn kết cùng âm nhạc, ánh sáng và chuyển động thay vì xuất hiện như chi tiết trang trí. Công nghệ trình diễn hiện đại được sử dụng có chừng mực để phục vụ tư tưởng nghệ thuật, tránh phô diễn kỹ thuật đơn thuần. Ê-kíp kỳ vọng vở nhạc kịch sẽ có đời sống lâu dài qua nhiều thế hệ công chúng và có cơ hội giới thiệu bản sắc Việt Nam tới bạn bè quốc tế.

Kịch bản văn học “Lạc Long Quân và Âu Cơ” được giới thiệu tại tọa đàm. Ảnh: BTC

Kịch bản văn học “Lạc Long Quân và Âu Cơ” được giới thiệu tại tọa đàm. Ảnh: BTC

Trao đổi với các sinh viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, nhà biên kịch Hồng Hoa nhấn mạnh vai trò của người trẻ trong việc tiếp nhận và sáng tạo từ di sản. Theo bà, bối cảnh công nghệ, truyền thông và giao lưu quốc tế hiện nay mở ra nhiều điều kiện thuận lợi cho sáng tạo nghệ thuật. Muốn đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới, thế hệ trẻ trước hết cần thấu hiểu sâu sắc hệ giá trị, triết lý sống, tâm hồn và bản sắc ẩn sau những biểu hiện bề nổi như trang phục, lễ hội hay phong tục.

Kế thừa truyền thống khác với lặp lại quá khứ, còn sáng tạo nghệ thuật cần bám rễ vào cội nguồn thay vì xa rời bản sắc. Người trẻ nên xem kho tàng văn hóa dân gian như nguồn cảm hứng mở để chuyển hóa câu chuyện cổ tích thành tác phẩm sân khấu đương đại, đưa làn điệu dân ca vào không gian âm nhạc mới hay phát triển nghi lễ truyền thống thành ngôn ngữ trình diễn riêng. Đối với người học quản lý văn hóa, trách nhiệm còn nằm ở việc tạo môi trường để các sáng tạo có giá trị được hình thành, trình diễn và đến với công chúng. Bà bày tỏ kỳ vọng thế hệ trẻ sẽ phát triển công nghiệp văn hóa bằng tình yêu, sự hiểu biết sâu sắc cùng lòng tự trọng văn hóa.

Bài viết: PHẠM HUY BÁO THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/dua-huyen-tich-lac-long-quan-au-co-len-san-khau-nhac-kich-duong-dai-20261117225920223.htm