Đưa môi trường thành 'trục dẫn dắt' - Bước chuyển chiến lược trong tư duy phát triển

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã đưa ra những mục tiêu định lượng đầy tham vọng nhưng bám sát thực tiễn cho giai đoạn 2026 - 2030. Ảnh minh họa

Chuyển từ "phòng ngự" sang "trọng tâm" phát triển

Nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025, công tác bảo vệ môi trường đã đạt được những thành tựu tích cực, tạo nền tảng vững chắc cho giai đoạn kế tiếp. Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, nguyên Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Môi trường, nhận định, thể chế chính sách đã có bước tiến lớn, nhất là việc ban hành Luật Bảo vệ môi trường 2020 với nhiều điểm mới mang tính đột phá.

Đánh giá về nỗ lực này, ông Tùng nhấn mạnh: "Chúng ta đã bảo đảm ngân sách nhà nước chi cho sự nghiệp môi trường không thấp hơn 1% tổng chi ngân sách nhà nước và tăng qua các năm, riêng năm 2024 đạt 1,12%. Các nguồn thải lớn đã được kiểm soát chủ động và chặt chẽ, không để xảy ra sự cố môi trường lớn". Nhờ đó, tính đến hết năm 2024, tỷ lệ thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt đô thị đã đạt trên 97%, tạo đà cho những mục tiêu cao hơn.

Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, nguyên Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Môi trường

Tuy nhiên, thực tiễn cũng chỉ ra những "điểm nghẽn" gay gắt. Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn vẫn nghiêm trọng, rác thải tại các làng nghề chưa được kiểm soát hiệu quả. Phân tích sâu về căn nguyên, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, cho rằng đây là hệ quả của việc phụ thuộc quá lâu vào mô hình cũ.

Ông Thọ thẳng thắn chia sẻ: "Trong 40 năm đổi mới kinh tế thì nền kinh tế nước ta đã tăng trưởng phụ thuộc rất lớn vào khai thác tài nguyên. Chính vì vậy, đây là cái thời điểm mà chúng ta cần phải phục hồi hệ sinh thái, bảo vệ phát triển bền vững đất nước". Ông cho rằng, dù luôn khẳng định không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng, nhưng thực tế trụ cột này đôi khi vẫn chưa được đặt ngang hàng với kinh tế.

Chính vì vậy, việc Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV xác định "phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm" được xem là một sự hiệu chỉnh chiến lược mang tính lịch sử. Như phân tích của PGS.TS Nguyễn Đình Thọ: "Việc đưa môi trường trở thành nhiệm vụ trung tâm cùng với kinh tế - xã hội chính là bước ngoặt nâng tầm vị thế ngành môi trường, đảm bảo nguồn lực tài chính dồi dào, sự đầu tư bài bản và nền tảng khoa học công nghệ hiện đại". Sự chuyển dịch này đánh dấu bước đi quyết liệt của Việt Nam, đưa môi trường từ vị thế "phòng ngự" sang vị thế "trục dẫn dắt" của phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường

Những chỉ tiêu cụ thể cho kỷ nguyên vươn mình

Để cụ thể hóa tư duy mới, dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đã đưa ra những mục tiêu định lượng đầy tham vọng nhưng bám sát thực tiễn cho giai đoạn 2026 - 2030. Theo đó, Việt Nam quyết tâm duy trì tỷ lệ che phủ rừng ổn định ở mức 42%, đồng thời tạo bước đột phá trong quản lý nguồn nước với mục tiêu tỷ lệ xử lý và tái sử dụng nước thải ra môi trường tại lưu vực các sông đạt khoảng 65 - 70%.

Trong nỗ lực thực hiện các cam kết quốc tế về khí hậu, mục tiêu giảm từ 8 - 9% lượng phát thải khí nhà kính được đặt ra như một mệnh lệnh tất yếu của quá trình chuyển đổi xanh. Song song đó, nền sản xuất công nghiệp sẽ được "siết chặt" kỷ cương môi trường khi hướng tới tỷ lệ 98 - 100% các cơ sở sản xuất kinh doanh phải đạt quy chuẩn về môi trường. Không chỉ dừng lại trên đất liền, không gian sinh tồn biển đảo cũng được chú trọng đặc biệt với mục tiêu tăng diện tích các khu bảo tồn biển và ven biển đạt tối thiểu 6% diện tích tự nhiên vùng biển quốc gia.

Những con số này không chỉ là chỉ tiêu thống kê, mà là minh chứng cho quyết tâm đưa Việt Nam vươn mình đạt mức tăng trưởng kinh tế "hai con số" dựa trên nền tảng xanh, nâng cao năng suất và hiệu quả sử dụng tài nguyên thay vì khai thác thô như trước đây.

Chìa khóa thể chế và "chuyển đổi kép"

Để các mục tiêu không chỉ nằm trên giấy, các chuyên gia đồng quan điểm về việc cần một lộ trình thực thi quyết liệt. Ông Hoàng Dương Tùng đề xuất cần gắn trách nhiệm cụ thể, giao KPI cho từng bộ, ngành, địa phương và bố trí nguồn lực tương ứng. Một giải pháp mang tính chiến lược là xây dựng và tích hợp cơ sở dữ liệu quản lý tài nguyên, môi trường vào cơ sở dữ liệu quốc gia để xóa bỏ tình trạng "chính sách trên giấy".

Dưới góc độ chuyên môn, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh vai trò của 'chuyển đổi kép' - tức là kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ số và phát triển xanh. Theo ông, việc sớm hoàn thiện danh mục 'phân loại xanh' sẽ là chìa khóa để khơi thông các nguồn lực tài chính mới. Đây chính là nền tảng pháp lý quan trọng để Việt Nam phát hành trái phiếu xanh, thu hút tín dụng xanh và các dòng vốn đầu tư vào thị trường tín chỉ carbon, từ đó đưa công nghệ hiện đại vào quá trình sản xuất.

Việc nâng tầm bảo vệ môi trường thành nhiệm vụ trung tâm tại Đại hội XIV là lời giải cho bài toán hiện tại và là cam kết với tương lai. Khi môi trường thực sự là "trục dẫn dắt", mọi thiết kế chính sách sẽ hướng tới mục tiêu cuối cùng: Bảo vệ sức khỏe, chất lượng sống và hạnh phúc bền vững của nhân dân.

Kim Thanh