Đưa Nghị quyết 80-NQ/TW vào cuộc sống: Để di sản sống cùng thế hệ trẻ

Kể chuyện trực quan gắn với hiện vật là cách để giá trị văn hóa gần gũi hơn với người trẻ.

Trải nghiệm di sản, khơi nguồn sáng tạo

Mỗi hiện vật, bộ trang phục, nghề thủ công hay tập quán đều lưu giữ những tri thức và câu chuyện được trao truyền qua nhiều thế hệ. Bởi vậy bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ di tích, hiện vật, mà còn phải đưa các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, được thế hệ sau hiểu và tiếp nối.

Theo giới bảo tồn, phát huy giá trị di sản cần tạo cơ hội để người dân trực tiếp tiếp cận, tìm hiểu và thực hành văn hóa truyền thống. Khi được tự tay làm đồ chơi dân gian, thử mặc trang phục truyền thống hay trò chuyện với nghệ nhân, người tham gia có thể hiểu rõ hơn những tri thức, kỹ thuật và kinh nghiệm ẩn sau mỗi sản phẩm.

Một số bảo tàng tại Hà Nội đã và đang hình thành các chương trình khám phá di sản, tạo cơ hội để người trẻ tìm hiểu, mặc thử trang phục truyền thống, trải nghiệm nhạc cụ, gặp gỡ nghệ nhân, tự tay thực hành các nghề như làm đèn ông sao, tò he, làm giấy bồi, phỗng đất…

Quá trình thực hành, người trẻ có thể hiểu thêm về nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và kinh nghiệm được tích lũy trong đời sống. Cuộc gặp gỡ với nghệ nhân giúp công chúng tiếp cận tri thức văn hóa qua lời kể và thao tác cụ thể, thay vì chỉ đọc thông tin trên bảng thuyết minh.

Theo TS. Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu - Quốc Tử Giám, những cách làm này có thể mở rộng đến nhà trường và cộng đồng, biến di tích, làng nghề thành không gian học tập để học sinh tìm hiểu lịch sử, quan sát nghề truyền thống, trò chuyện với người cao tuổi và giới thiệu di sản qua bài viết, tranh vẽ hoặc video.

“Kết hợp kiến thức sách vở với trải nghiệm thực tế giúp học sinh hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa. Vì vậy, giáo dục di sản cần được tổ chức thường xuyên, phù hợp từng lứa tuổi, có sự phối hợp giữa nhà trường, bảo tàng, di tích, nghệ nhân và cộng đồng, tránh dừng ở những chuyến tham quan đơn lẻ”, ông Kiêu cho hay.

Khi hiểu di sản, người trẻ có thể khai thác hoa văn, chất liệu, kỹ thuật chế tác và câu chuyện nghề tại các làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ, Sơn Đồng làm nguồn cảm hứng cho thiết kế, mỹ thuật và truyền thông.

Trải nghiệm lều chõng của sĩ tử xưa tại trưng bày do Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức.

Người trẻ có thể bắt đầu từ những hoạt động gần gũi như làm video về nghệ nhân, kể chuyện di tích, tìm hiểu ẩm thực truyền thống, lập bản đồ di sản hoặc khai thác hoa văn, kỹ thuật thủ công để phát triển ý tưởng thiết kế và sản phẩm sáng tạo.

Quá trình ấy vừa khuyến khích khả năng thể hiện, vừa giúp người trẻ tìm hiểu kỹ hơn về nguồn gốc, ý nghĩa của chất liệu mình sử dụng. Một sản phẩm giới thiệu di tích cần thông tin chính xác; thiết kế lấy cảm hứng từ hoa văn truyền thống cần được tìm hiểu về nguồn gốc; video về làng nghề cần tôn trọng câu chuyện và tri thức của người làm nghề.

Kết nối thế hệ, trao truyền văn hóa

Theo giới chuyên gia, sáng tạo từ di sản không có nghĩa là tùy tiện thay đổi những giá trị cốt lõi, mà là tìm cách kể mới để văn hóa truyền thống gần gũi hơn với công chúng hôm nay.

Công nghệ số có thể hỗ trợ quá trình này, hình ảnh ba chiều, thực tế ảo, thực tế tăng cường hay mã QR giúp người học tiếp cận thông tin trực quan, tìm hiểu hiện vật và không gian di tích bằng nhiều hình thức.

Tuy nhiên, công nghệ cần đi cùng nội dung được kiểm chứng và không thể thay thế việc quan sát hiện vật, trải nghiệm tại di tích hay gặp gỡ nghệ nhân. Nhiều tri thức văn hóa chỉ có thể được hiểu đầy đủ qua thực hành và trao đổi trực tiếp.

Bởi vậy, để di sản trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, cần có sự phối hợp giữa cơ quan văn hóa, nhà trường, bảo tàng, nghệ nhân, cộng đồng và các đơn vị sáng tạo. Sự kết nối này giúp người trẻ có điều kiện tiếp cận tư liệu chính xác, thực hành và phát triển những hình thức giới thiệu di sản phù hợp.

Theo Hiệp hội UNESCO Hà Nội, giáo dục di sản khó đạt hiệu quả bền vững nếu chỉ được xem là nhiệm vụ của nhà trường hoặc ngành văn hóa. Gia đình, nghệ nhân, người cao tuổi và cộng đồng địa phương đều nắm giữ những tri thức, câu chuyện, tập quán có thể trở thành nội dung học tập sinh động.

Vì thế, các hoạt động văn hóa nhân Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 có thể được tổ chức tại di tích, bảo tàng, thư viện, trung tâm văn hóa, làng nghề và khu dân cư, phát huy vai trò cộng đồng trong gìn giữ, giới thiệu và lan tỏa các giá trị văn hóa địa phương.

Học sinh trải nghiệm làm mũ rơm, khiên rơm tại Bảo tàng Hà Nội.

Đại diện Hiệp hội UNESCO Hà Nội đề xuất tổ chức hoạt động “Thời khắc di sản Hà Nội” vào ngày 24/11, với những hình thức phù hợp đặc trưng từng không gian, như đánh chuông, đánh trống, biểu diễn âm nhạc truyền thống hoặc sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Đây là ý tưởng khuyến khích người dân tham gia tôn vinh di sản, không chỉ giới hạn hoạt động trong những không gian chuyên biệt.

Tại các địa phương, người cao tuổi có thể kể chuyện lịch sử làng, nghệ nhân hướng dẫn thực hành nghề, các gia đình chia sẻ phong tục, còn học sinh ghi chép và giới thiệu di sản nơi mình sinh sống. Các không gian di tích cũng có thể trở thành địa điểm để học sinh tìm hiểu lịch sử, văn học, mỹ thuật, âm nhạc và kiến thức giáo dục địa phương.

Thay vì chỉ nghe thuyết minh, học sinh có thể quan sát, ghi chép, trò chuyện với người ban quản lý di tích hoặc nghệ nhân, sau đó kể lại điều đã học bằng bài viết, tranh vẽ hay video. Việc các thế hệ cùng tham gia, trao truyền văn hóa gắn với đời sống thực tế sẽ trở nên tự nhiên và hiệu quả hơn.

Khi được trực tiếp tìm hiểu, thực hành và sáng tạo từ chất liệu truyền thống, người trẻ không chỉ hiểu hơn về di sản mà còn bồi đắp khả năng sáng tạo, gắn bó với quê hương, góp phần gìn giữ và tiếp nối các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.