Đưa sách về nông thôn: Cần chiến lược mới

Chuyên gia cho rằng cần có chiến lược mới trong chuyện phát triển văn hóa đọc ở nông thôn. Ảnh: Liêu Lãm.

Theo Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam Đỗ Quang Dũng, việc đưa sách về nông thôn giúp người dân phát triển kinh tế và thoát nghèo qua việc tiếp cận tri thức kỹ thuật sản xuất . Đồng quan điểm, Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Đọc sách cùng Xích Lô Nguyễn Thị Thúy Phượng khẳng định đưa sách về địa phương là bài toán phát triển con người, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt .

Hai chuyên gia đều nhấn mạnh nhu cầu tri thức tại nông thôn rất lớn nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc lựa chọn đúng dòng sách ứng dụng và xây dựng lực lượng khuyến đọc tại chỗ.

Giải bài toán phát triển kinh tế, giáo dục thế hệ trẻ

TS Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam - cho rằng việc đưa sách về nông thôn có vai trò quan trọng, trên nhiều khía cạnh.

Theo ông Dũng, ở nông thôn, mối quan tâm lớn của người dân vẫn là vấn đề kinh tế, nên việc đọc nói riêng và tích lũy tri thức nói chung cần có sự gắn bó với cải thiện kinh tế. “Phát triển văn hóa đọc ở nông thôn quan trọng, bởi đọc sách cũng là một cách học tập. Học tập là một con đường để giúp người dân thoát nghèo”, ông Dũng nhận định.

Nhờ tri thức từ sách, nông thôn có thể phát triển dân trí, văn hóa, đáp ứng tiêu chí trở thành “nông thôn mới”. Trong 10 tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 theo Quyết định 51/2025/QĐ-TTg, có tiêu chí về phát triển văn hóa, giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực.

Riêng về phát triển văn hóa - giáo dục tại nông thôn, Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam cho rằng thói quen đọc có vai trò lớn với nền tảng giáo dục, đặc biệt của thế hệ trẻ. Nếu muốn cải thiện văn hóa, dân trí, nền tảng kinh tế - xã hội cho địa phương, nhất thiết cần bắt đầu từ việc duy trì thói quen đọc cho trẻ em nông thôn.

Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam nhấn mạnh tầm quan trọng trong phát triển thói quen đọc sách của trẻ em ở nông thôn. Ảnh: Đinh Hà.

Theo ông Đỗ Quang Dũng, việc đọc từ sớm cũng như “uốn cây từ thuở còn non”. Thế hệ trẻ em tại nông thôn là thế hệ chưa quá bận rộn với chuyện sinh kế như thế hệ thanh niên trong độ tuổi lao động, dễ hình thành một thói quen mới nếu được gia đình và xã hội định hướng đúng cách.

“Cần chú trọng tới hoạt động đọc, nhu cầu đọc của trẻ. Chỉ khi hoạt động đọc của trẻ em nông thôn được đẩy mạnh, văn hóa đọc tại nông thôn mới có thể hy vọng được phát triển hơn. Trẻ em thường đọc sách nếu gia đình hoặc những người xung quanh các em cũng đọc sách, và trẻ cũng đọc tốt hơn khi được người lớn hướng dẫn. Như vậy, giáo dục gia đình, giáo dục tại nhà trường và cả các tác nhân từ cộng đồng đều góp phần tác động tới thói quen đọc của trẻ”, ông Đỗ Quang Dũng nói.

Tri thức từ sách trước hết giúp thế hệ trẻ em ở nông thôn hình thành nhận thức, phát triển nhân cách và định hình thế giới quan; kế đến, tạo nền tảng để xây dựng thói quen học tập suốt đời. Theo ông Dũng, các thời gian đọc sách chung, chia sẻ sách hoặc “đọc sách thụ động” thông qua hệ thống loa truyền thanh, cũng có thể là một hoạt động chia sẻ tri thức, tạo nên sự gắn kết cộng đồng.

Mặt khác, tri thức từ sách còn phục vụ trực tiếp hoạt động nông nghiệp, thủ công, các hoạt động kinh tế tại địa phương. Theo khảo sát thực tế từ ông Đỗ Quang Dũng, các sách mang tính tri thức kỹ năng nông nghiệp, ngư nghiệp, thủ công nghiệp phù hợp với đặc thù, nhu cầu địa phương luôn là các sách được mượn đọc nhiều nhất tại các tủ sách, thư viện nông thôn.

“Các sách mang tính ‘cầm tay chỉ việc’, phổ biến kiến thức có nhu cầu đọc lớn ở nông thôn. Khi tôi có dịp tới khu vực gần nông trường Cao Phong, Hòa Bình, có một ‘hiện tượng’ là sách về cam, hướng dẫn kỹ năng như chiết cành, lai giống,… được đọc rất nhiều, nhiều hơn hẳn các loại sách khác”, ông Dũng cho biết.

Sách mang lại nhiều ích lợi tinh thần, xây dựng xã hội học tập, xây dựng cộng đồng; đồng thời, cung cấp các lợi ích hữu hình, đo lường được như cải thiện sinh kế người dân, nâng cao năng lực sản xuất của nông dân. Sách giúp văn hóa, dân trí, kinh tế nông thôn cải thiện; từ đó, như một vòng tuần hoàn, người dân lại có thêm thời gian đọc sách để làm giàu đời sống tinh thần của chính mình.

“Phát triển văn hóa đọc ở nông thôn sẽ thúc đẩy mạnh mẽ hơn sự công bằng trong vấn đề tiếp cận tri thức, tiếp cận thông tin giữa nông thôn và thành thị”, ông Đỗ Quang Dũng đúc kết.

Phát triển văn hóa đọc là phát triển con người

Còn Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Đọc sách cùng Xích Lô - TS Nguyễn Thị Thúy Phượng - đánh giá việc đưa sách về nông thôn không phải đặt thêm sách phong trào vào một không gian, mà là giải bài toán thiếu tư liệu chính thống, dễ hiểu cho người nông dân.

"Phát triển văn hóa đọc ở nông thôn là câu chuyện của phát triển con người. Khi một người nông dân bắt đầu đọc, họ mở rộng cách nghĩ, thay đổi cách làm, tự tin hơn trong cuộc sống . Nếu mỗi xã, mỗi phường đều có những tủ sách thực sự hoạt động, việc đọc trở thành thói quen tự nhiên, tự thân thì sẽ góp phần cho nông thôn Việt Nam phát triển bền vững về kinh tế, tri thức và văn hóa

Nhằm đáp ứng nhu cầu thực tế, dự án Đọc sách cùng Xích Lô do ông Lê Minh Hoan sáng lập đã phát triển ba mươi lăm tủ sách và hai không gian đọc. Dự án tập trung đưa các tủ sách nông dân với tài liệu kỹ thuật tích hợp mã QR và tủ sách doanh nông khuyến khích người làm nông nghiệp ghi chép kinh nghiệm.

TS Nguyễn Thị Thúy Phượng là Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Đọc sách cùng Xích Lô kiêm Viện trưởng Viện Ứng dụng khoa học công nghệ và đào tạo Mekong.

TS Nguyễn Thị Thúy Phượng cũng chỉ ra một thực trạng là hiện nay nhiều đơn vị tổ chức đưa sách về nông thôn. Tuy nhiên, đa số trong đó không đáp ứng nhu cầu kiến thức của người nông dân.

"Đôi khi chỉ là một kiến thức đơn giản nhưng người nông dân cũng thiếu nguồn tư liệu chính thống để đọc và tư liệu họ có cũng không dễ hiểu, dễ nhớ. Khi câu chuyện về sản phẩm và vùng đất được trình bày bài bản, tri thức sẽ chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh cốt lõi, góp phần định vị thương hiệu nông sản bền vững trên thị trường", Giám đốc Đọc sách cùng Xích Lô nhận định.

Bà Nguyễn Thị Thúy Phượng nhận định các thiết chế đọc ở địa phương chưa hiệu quả do thiếu người điều phối và tổ chức sinh hoạt. Dự án gợi ý tận dụng nguồn lực giáo viên hưu trí tại địa phương làm lực lượng giữ lửa cho các tủ sách cộng đồng.

Hướng dẫn ngày 24/8 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch định hướng các địa phương triển khai mô hình tủ sách cộng đồng số và không gian đọc linh hoạt . Văn bản hướng tới mục tiêu 80% người dân đọc sách thường xuyên vào năm 2030 và thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa thành thị và nông thôn.