Dùng Al để chặn vấn nạn mua bán hóa đơn chiếm đoạt thuế

Nhận diện doanh nghiệp “ma” chiếm tiền hoàn thuế

Trong bối cảnh nền kinh tế hội nhập hiện nay, chính sách hoàn thuế GTGT đã và đang giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp (DN) phục hồi dòng tiền, thúc đẩy xuất khẩu, khuyến khích đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực, chính sách hoàn thuế GTGT đang bị một số đối tượng lợi dụng để thực hiện các hành vi gian lận, trốn thuế, chiếm đoạt tiền hoàn thuế từ ngân sách nhà nước thông qua việc mua bán, sử dụng trái phép hóa đơn và tổ chức các chuỗi DN “ma”, DN trung gian nhằm hợp thức hóa hồ sơ hoàn thuế.

Theo đánh giá của Cục Thuế, các hành vi vi phạm không còn mang tính đơn lẻ mà đã chuyển dần sang phương thức hoạt động có tổ chức, liên tỉnh, phân tầng và sử dụng các biện pháp kỹ thuật để che giấu dòng tiền, gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước, với 4 nhóm đối tượng điển hình.

Cơ quan Thuế đã xây dựng bộ tiêu chí để nhận diện những doanh nghiệp “ma”.

Thứ nhất, DN được thành lập nhằm mục đích mua bán trái phép hóa đơn. Để thực hiện, nhóm đối tượng này thường thành lập nhiều DN siêu nhỏ, lao động thường dưới 10 người, kinh doanh thương mại hàng hóa, dịch vụ đa dạng về chủng loại.

Các DN này hoạt động trong thời gian ngắn và có tính luân chuyển (thay đổi địa chỉ kinh doanh, bỏ địa chỉ kinh doanh) để thực hiện hành vi mua trái phép hóa đơn tại nhiều địa bàn khác nhau nhằm hạn chế sự phát hiện của cơ quan chức năng.

Về pháp lý, những DN này thường không minh bạch, và sử dụng người đại diện pháp luật “thuê” hoặc giả mạo. Hệ thống các DN được thành lập phân tầng thành DN đầu vào - trung gian - đầu ra.

Nhóm thứ 2 là DN cố ý thực hiện mua bán trái phép hóa đơn để trốn thuế, chiếm đoạt hoàn thuế.

Khác với nhóm 1, các DN này có hoạt động kinh doanh thực tế, nhưng cố ý mua trái phép hóa đơn để nâng khống chi phí khấu trừ thuế GTGT hoặc hoàn thuế và làm giảm thu nhập chịu thuế; thuộc hành vi sử dụng bất hợp pháp hóa đơn, hoặc sử dụng hóa đơn bất hợp pháp đầu vào để trốn thuế.

Nhóm thứ 3 là cá nhân, hộ kinh doanh không đăng ký kinh doanh, mua trái phép hóa đơn giao cho người mua để hợp thức hóa cho việc bán hàng hóa, dịch vụ không xuất hóa đơn.

Và nhóm 4 là những DN lợi dụng hoạt động bán lẻ để xuất hóa đơn khống. Các DN này khai thác đặc điểm người tiêu dùng không yêu cầu hóa đơn từ đó không xuất hóa đơn thực tế khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ, nhưng lại xuất khống hóa đơn cho các DN khác để thu lợi bất chính.

Công nghệ hỗ trợ gian lận thuế

Về vấn nạn mua bán hóa đơn nhằm chiếm đoạt thuế, nhiều chuyên gia chỉ ra một trong những vướng mắc còn tồn tại là sự thiếu đồng bộ trong một số quy định pháp luật và những hạn chế trong cơ chế phối hợp chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành. Đặc biệt, năng lực ứng dụng khoa học công nghệ, sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích, cảnh báo rủi ro vẫn còn những khoảng cách nhất định so với sự tinh vi của tội phạm.

Ngành thuế mở rộng kết nối dữ liệu liên ngành để quản lý thuế.

Chia sẻ từ thực tế công tác thuế địa phương, ông Nguyễn Toàn Thắng, Trưởng Thuế tỉnh Đồng Nai cho biết, giai đoạn 2022 - 2025, công tác phối hợp giữa cơ quan Thuế và Công an tỉnh Đồng Nai đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Cơ quan Thuế đã chuyển hơn 10.585 trường hợp có dấu hiệu rủi ro để phối hợp xác minh; riêng năm 2025 là 2.107 trường hợp.

Để ngăn chặn triệt để vấn nạn gian lận hóa đơn, ông Thắng đề xuất, cần sớm hoàn thiện hệ thống pháp lý về hóa đơn điện tử; tăng cường ứng dụng AI và Big Data trong phân tích rủi ro; mở rộng kết nối dữ liệu liên ngành giữa cơ quan Thuế - Công an - Ngân hàng - Hải quan - Đăng ký kinh doanh.

“Việc nhận diện người nộp thuế có dấu hiệu sử dụng hóa đơn không hợp pháp và sử dụng không hợp pháp hóa đơn để kê khai thuế là yêu cầu cấp thiết trong quản lý thuế hiện đại nhằm cảnh báo sớm các rủi ro pháp lý, góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa các hành vi vi phạm về hóa đơn”, ông Nguyễn Toàn Thắng chia sẻ.

Tại đầu tàu Hà Nội, lãnh đạo Thuế Hà Nội cũng nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo trong phân tích dữ liệu, phát hiện rủi ro, sử dụng các hệ thống phần mềm, cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) và các thuật toán AI để tự động thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu liên quan đến người nộp thuế, qua đó nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường, tiềm ẩn gian lận trong hồ sơ hoàn thuế.

Mục tiêu là chuyển từ quản lý thủ công sang quản lý thông minh dựa trên dữ liệu, giúp nâng cao khả năng phát hiện gian lận có tổ chức, giảm phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân, đồng thời tăng tốc độ xử lý hồ sơ và nâng cao hiệu quả chống thất thu ngân sách.

Trong khi đó, phía Thuế Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất, cần sửa đổi các quy định về thành lập doanh nghiệp theo hướng chặt chẽ hơn và trách nhiệm kiểm tra thường xuyên của cơ quan chức năng trong việc hậu kiểm về tính chính xác, thực tế đối với thông tin khai báo, điều kiện kinh doanh ngành nghề đặc thù khi thành lập doanh nghiệp đã được quy định cụ thể trong Luật Doanh nghiệp.

Từ phía Cục Thuế, bà Nguyễn Thu Trà – Trưởng ban Ban Quản lý tuân thủ và Hỗ trợ người nộp thuế cho biết thực tiễn triển khai thời gian qua cho thấy việc ứng dụng dữ liệu lớn, quản lý rủi ro, phân tích chuỗi và trí tuệ nhân tạo đã bước đầu mang lại hiệu quả tích cực trong công tác phòng, chống hành vi mua bán trái phép hóa đơn, sử dụng hóa đơn không hợp pháp và sử dụng không hợp pháp hóa đơn.

Tuy nhiên, các hành vi gian lận ngày càng tinh vi, có tổ chức và ứng dụng công nghệ cao, do đó công tác quản lý cần tiếp tục được nâng cấp toàn diện cả về: Công nghệ; Dữ liệu; Nghiệp vụ; Nguồn nhân lực; Cơ chế phối hợp liên ngành.

“Trong thời gian tới, ngành Thuế sẽ tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và quản lý rủi ro hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thuế, ngăn chặn gian lận, chống thất thu ngân sách nhà nước, đồng thời tạo môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và lành mạnh cho cộng đồng doanh nghiệp”, bà Hà nói.