Đừng để mạng xã hội 'nuốt' tuổi thơ của trẻ: Thế giới ảo, tổn thương thật

Các chuyên gia cảnh báo việc phụ thuộc quá mức vào mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý và kỹ năng giao tiếp của trẻ em.

Tuy nhiên, để trẻ an toàn trên môi trường số, điều quan trọng không kém là gia đình đồng hành, trang bị kỹ năng và giúp con hình thành tư duy sử dụng Internet một cách có trách nhiệm.

Chỉ vài chục giây mỗi video, vài cái chạm màn hình để thả tim hay bình luận - tưởng chừng vô hại, nhưng thế giới ảo ấy đang để lại những vết hằn ngày càng rõ về sức khỏe, tâm lý và nhân cách trong giới trẻ.

Tuổi thơ mắc kẹt trong thế giới ảo?

Một chiều hè tại một khu chung cư ở Hà Nội, sân chơi dưới chân tòa nhà khá vắng vẻ. Nhiều em nhỏ ngồi trong sảnh hoặc trên ghế đá, đôi mắt không rời màn hình điện thoại.

Nguyễn Khánh An, học sinh lớp 5, cho biết em thường dành từ ba đến bốn giờ mỗi ngày để xem TikTok. Những ngày nghỉ hè, con số này còn kéo dài hơn. “Ban đầu em chỉ xem vài video, nhưng sau đó TikTok liên tục hiện thêm nhiều nội dung khác nên cứ xem mãi. Có hôm xem đến tối mới nhớ ra mình chưa làm việc nhà”, em kể.

Không ít trẻ em hiện nay có lịch sinh hoạt gắn chặt với điện thoại. Thức dậy xem điện thoại, ăn cơm xem điện thoại, trước khi đi ngủ cũng xem điện thoại. Mạng xã hội len lỏi vào từng khoảng thời gian trong ngày và trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của các em.

Tại một quán đồ uống ở phường Cầu Giấy (Hà Nội), một nhóm học sinh trung học cơ sở ngồi cạnh nhau nhưng phần lớn thời gian đều hướng mắt vào màn hình. Cuộc trò chuyện của các em xoay quanh những video đang thịnh hành, những người nổi tiếng trên TikTok hay các trào lưu mới xuất hiện trên mạng.

Nguyễn Ngọc Mai Phương, học sinh lớp 8 tại TP Đà Nẵng, cho biết gần như bạn nào trong lớp cũng có ít nhất một tài khoản mạng xã hội. “Nếu không dùng TikTok thì em sẽ khó biết bạn bè đang nói về điều gì. Nhiều khi đến lớp, mọi người bàn tán về một video nào đó mà mình chưa xem, em thấy lạc lõng lắm”, em chia sẻ.

Không chỉ học sinh trung học cơ sở, nhiều trẻ ở độ tuổi tiểu học cũng đã sở hữu tài khoản mạng xã hội từ khá sớm. Dù phần lớn các nền tảng đều quy định độ tuổi tối thiểu, việc tạo tài khoản lại không quá khó khăn. Chỉ cần khai báo năm sinh khác với tuổi thật, trẻ em có thể dễ dàng tiếp cận hầu hết các nền tảng phổ biến.

Nhiều phụ huynh thừa nhận họ biết con sử dụng mạng xã hội nhưng không nắm rõ thời gian, nội dung hay những người mà con đang tương tác.

Chị Nguyễn Thu Hương, phụ huynh có con học lớp 4 tại TPHCM, cho biết điện thoại từng là giải pháp giúp chị quản lý con trong những lúc bận rộn. “Vợ chồng tôi đều đi làm. Có những thời điểm công việc quá nhiều, điện thoại trở thành cách nhanh nhất để con ngồi yên. Ban đầu chỉ là xem hoạt hình nhưng dần dần cháu chuyển sang xem video ngắn, rồi tự lập tài khoản mạng xã hội”, chị nói.

Theo chị Hương, điều khiến chị bất ngờ là con có thể sử dụng các nền tảng số thành thạo hơn cả người lớn. “Có những tính năng tôi còn không biết dùng nhưng cháu lại biết rất rõ. Nhiều khi mình nghĩ con chỉ xem video, nhưng thực tế các cháu đang sống trong một thế giới hoàn toàn khác mà người lớn khó lòng theo kịp”, chị chia sẻ.

Trong nhiều gia đình, điện thoại trở thành công cụ giúp trẻ giải trí khi cha mẹ bận rộn.

Vì sao trẻ ngày càng rời xa thế giới thực?

Theo các chuyên gia, việc trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian cho mạng xã hội không bắt nguồn từ một nguyên nhân duy nhất.

PGS.TS Lâm Minh Châu, giảng viên Khoa Nhân học và Tôn giáo học, cho rằng sự thay đổi trong môi trường sống đang tác động mạnh mẽ đến cách trẻ em vui chơi và giao tiếp.

“Nếu nhìn lại khoảng 15 - 20 năm trước, trẻ em có rất nhiều không gian để chạy nhảy, vui đùa và tương tác trực tiếp. Hiện nay, tại các đô thị lớn, quỹ đất dành cho sân chơi ngày càng hạn hẹp. Nhiều khu dân cư đông đúc nhưng lại thiếu không gian sinh hoạt cộng đồng dành cho trẻ”, ông nhận định.

Bên cạnh đó, nhịp sống hiện đại cũng khiến thời gian trẻ được vui chơi ngoài trời ngày càng ít đi. Sau giờ học chính khóa, nhiều em tiếp tục học thêm hoặc tham gia các lớp kỹ năng. Khoảng thời gian còn lại trong ngày chủ yếu diễn ra trong không gian kín, và điện thoại hay máy tính là phương tiện giải trí dễ tiếp cận nhất.

Trong khi đó, các nền tảng mạng xã hội lại được thiết kế để thu hút và giữ chân người dùng. Các nền tảng số sử dụng thuật toán để liên tục đề xuất những nội dung phù hợp với sở thích cá nhân. Mỗi video ngắn chỉ kéo dài vài chục giây nhưng đủ tạo ra cảm giác hứng thú liên tục, thôi thúc người xem muốn khám phá thêm.

Theo PGS.TS Lâm Minh Châu, trẻ em là nhóm dễ bị tác động hơn cả, bởi ở lứa tuổi này, khả năng kiểm soát hành vi và đánh giá rủi ro của các em còn chưa hoàn thiện. “Mạng xã hội đáp ứng rất nhanh nhu cầu giải trí, trí tò mò và mong muốn được công nhận của trẻ. Đó là lý do các em dễ bị cuốn vào môi trường này”, ông nói.

Một nguyên nhân khác đến từ chính áp lực hòa nhập. Nếu trước đây trẻ em kết bạn thông qua sân trường hoặc khu dân cư, thì hiện nay một phần đáng kể đời sống xã hội của các em diễn ra trên môi trường mạng.

Nhiều học sinh cho biết việc không sử dụng mạng xã hội đôi khi khiến các em cảm thấy bị tách biệt khỏi nhóm bạn. “Mọi người gửi video cho nhau, bình luận cùng nhau, theo dõi cùng một người nổi tiếng. Nếu mình không tham gia thì rất khó để bắt kịp câu chuyện của các bạn”, một học sinh lớp 7 tại Hà Nội chia sẻ.

Ảnh minh họa: ITN.

Những tổn thương âm thầm

Điều khiến các chuyên gia lo ngại không nằm ở việc trẻ em sử dụng mạng xã hội, mà là ở mức độ phụ thuộc ngày càng lớn vào môi trường này.

Những tác động đầu tiên thường biểu hiện ở sức khỏe thể chất. Theo thống kê của Hội Nhãn khoa Việt Nam, năm 2024, Việt Nam có khoảng 5 triệu trẻ em (chiếm 30 - 40% trẻ trong độ tuổi đi học) mắc tật khúc xạ, chủ yếu là cận thị. Tại Hà Nội và TPHCM, tỷ lệ này có thể vượt 50%. Khảo sát của Bệnh viện Mắt Trung ương ghi nhận, có một lớp học ở Hà Nội tới 51% học sinh mắc tật khúc xạ. Trong khi đó, một số lớp tại TPHCM có tỷ lệ lên đến 75,6%.

Nhiều trẻ dành hàng giờ liên tục trước màn hình. Việc tiếp xúc kéo dài với thiết bị điện tử, kết hợp với thói quen ít vận động, có thể ảnh hưởng đến thị lực, giấc ngủ và sự phát triển thể chất. Không ít trẻ rơi vào tình trạng thức khuya để xem video hoặc chơi game. Chất lượng giấc ngủ suy giảm kéo theo nhiều hệ lụy khác như mệt mỏi, giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng đến kết quả học tập.

Tuy nhiên, những ảnh hưởng về mặt tâm lý mới là vấn đề được giới chuyên môn đặc biệt quan tâm.

Các chuyên gia cho rằng, trẻ em ngày nay đang lớn lên trong một môi trường mà sự đánh giá từ người khác hiện diện gần như liên tục. Trước đây, trẻ chủ yếu nhận phản hồi từ gia đình, thầy cô hoặc bạn bè xung quanh. Hiện nay, các em có thể nhận được hàng trăm, thậm chí hàng nghìn bình luận từ cộng đồng mạng. Điều này tác động mạnh mẽ đến quá trình hình thành nhận thức về bản thân của trẻ.

Nhiều trẻ bắt đầu quan tâm đến số lượt thích, lượt theo dõi hay bình luận dưới bài đăng của mình. Em Nguyễn Ngọc Mai Phương cho biết em từng xóa một video vì nhận được ít tương tác hơn mong đợi, bởi em cho rằng mọi người không thích nội dung mình đăng tải.

Theo các chuyên gia tâm lý, việc giá trị bản thân bị gắn chặt với những phản ứng trên mạng xã hội có thể tạo ra những áp lực vô hình.

TS Nguyễn Hạnh Liên, giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho biết: “Ở tuổi vị thành niên, trẻ rất nhạy cảm với sự công nhận từ người khác. Khi liên tục so sánh bản thân với những hình ảnh đẹp đẽ, hoàn hảo trên mạng xã hội, nhiều em dễ rơi vào trạng thái tự ti hoặc cảm thấy mình kém cỏi”.

Bà cho rằng điều đáng lo ngại là mạng xã hội thường chỉ phản ánh phần nổi của cuộc sống. “Trẻ nhìn thấy những chuyến du lịch sang trọng, những thành tích nổi bật hay ngoại hình hoàn hảo của người khác mà không nhận ra đó chỉ là những lát cắt được chọn lọc để đăng tải. Việc tiếp xúc kéo dài với những hình ảnh này có thể tạo ra cảm giác thua kém và những áp lực không cần thiết”, bà nói.

Bên cạnh sức khỏe và tâm lý, nhiều chuyên gia cho rằng mạng xã hội đang làm thay đổi cách trẻ em giao tiếp và xây dựng các mối quan hệ. Theo PGS.TS Lâm Minh Châu, nhiều học sinh hiện nay có thể trò chuyện rất tự tin trên môi trường trực tuyến, nhưng lại gặp khó khăn khi giao tiếp mặt đối mặt.

“Các em quen với việc suy nghĩ trước khi nhắn tin, chỉnh sửa câu chữ hoặc sử dụng biểu tượng cảm xúc để thể hiện thái độ. Nhưng khi đối diện trực tiếp, nhiều em lúng túng trong việc diễn đạt suy nghĩ hoặc giải quyết mâu thuẫn”, ông nhận xét.

Những nguy cơ phía sau màn hình

Không chỉ tác động đến sức khỏe thể chất và tinh thần, môi trường mạng còn tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với trẻ em. Trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng trở thành một phần quen thuộc của đời sống hằng ngày, trẻ em cũng đang phải đối mặt với những nguy cơ mà không phải lúc nào các em cũng đủ khả năng nhận diện và tự bảo vệ mình.

Các chuyên gia cho biết trẻ em hiện là một trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất trên không gian mạng. Do còn hạn chế về kỹ năng và kinh nghiệm sống, nhiều em có xu hướng dễ tin tưởng người khác, sẵn sàng chia sẻ thông tin cá nhân, hình ảnh riêng tư hoặc kết bạn với người lạ mà chưa lường hết được những hệ lụy có thể xảy ra.

Các em thường chưa đánh giá đầy đủ các rủi ro trên môi trường số. Chỉ một lần vô tình để lộ thông tin cá nhân cũng có thể khiến trẻ trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo, quấy rối hoặc xâm hại trên mạng.

Bên cạnh đó, bắt nạt trực tuyến đang nổi lên như một vấn đề đáng báo động. Khác với những xung đột trong đời sống thực, các hành vi công kích trên mạng xã hội có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt, tiếp cận số lượng lớn người dùng và để lại những ảnh hưởng lâu dài lên nạn nhân.

“Một bình luận ác ý, một đoạn video chế giễu hay một hình ảnh bị phát tán có thể tồn tại trên Internet trong một thời gian rất dài. Điều đó khiến trẻ phải đối mặt với áp lực tâm lý kéo dài, thậm chí ảnh hưởng đến việc học tập, các mối quan hệ xã hội và sự phát triển nhân cách”, PGS.TS Lâm Minh Châu nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, khi thời gian trẻ em tiếp xúc với môi trường số ngày càng nhiều, những nguy cơ liên quan đến xâm phạm quyền riêng tư, lừa đảo trực tuyến, tiếp cận nội dung độc hại hay bắt nạt trên mạng cũng theo đó mà gia tăng. Đây là thách thức không chỉ đối với mỗi gia đình, mà còn đòi hỏi sự vào cuộc của nhà trường, cơ quan quản lý và chính các nền tảng công nghệ, nhằm xây dựng một không gian mạng an toàn hơn cho trẻ em.