Đừng để sự tự nguyện trở thành nghĩa vụ

Một tiết sinh hoạt ngoại khoá của học sinh trường THCS Lê Quý Đôn, Phường Xuân Hoà.

Hơn 313 triệu đồng tiền quỹ của một lớp 1, trong đó hơn 260 triệu đồng được chi chỉ sau gần một tháng. Những con số từng gây xôn xao tại Trường Tiểu học Hồng Hà, TP Hồ Chí Minh, đầu năm học 2023 - 2024 không chỉ cho thấy bất cập trong vận động đóng góp mà còn đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa trách nhiệm của nhà trường và sự hỗ trợ tự nguyện của phụ huynh.

Theo kết luận của Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Bình Thạnh (trước đây), lớp 1/2 có 31/32 phụ huynh đóng góp tổng cộng 313,3 triệu đồng, trong đó hơn 227 triệu đồng dùng cải tạo phòng học. Dù việc cải tạo được 29/32 phụ huynh nhất trí, cơ quan quản lý vẫn xác định nhiều khoản thu, chi không đúng quy định, yêu cầu hoàn trả tiền và phê bình hiệu trưởng, giáo viên chủ nhiệm.

Vụ việc đã xảy ra hơn ba năm nhưng bài học vẫn còn nguyên: Sự đồng thuận của số đông không thể hợp pháp hóa khoản thu sai quy định, càng không thể thay thế quyền lựa chọn của từng gia đình. Một khoản tiền được biểu quyết công khai chưa hẳn là tự nguyện nếu người không đồng ý vẫn cảm thấy phải đóng.

Trong quan hệ giữa gia đình và nhà trường, phụ huynh không chỉ cân nhắc số tiền. Họ còn lo ngại va chạm với tập thể, bị đánh giá thiếu hợp tác hoặc con mình chịu ảnh hưởng. Dù nỗi lo ấy có thành hiện thực hay không, việc cha mẹ phải đắn đo về quyền lợi của con trước khi từ chối một khoản hỗ trợ đã cho thấy sự tự nguyện thiếu đi điều kiện quan trọng nhất: Quyền nói không mà không chịu bất lợi.

Trong bối cảnh đó, Thông tư 81/2026/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có hiệu lực từ ngày 15/11/2026, tạo ra thay đổi đáng chú ý. Ban đại diện cha mẹ học sinh không được trực tiếp thu, tiếp nhận, quản lý tiền hỗ trợ; không được ấn định mức đóng góp bình quân, mức tối thiểu hay thời hạn hỗ trợ. Phụ huynh tự quyết định việc hỗ trợ hoạt động cụ thể bằng hàng hóa, dịch vụ hoặc thanh toán trực tiếp cho đơn vị cung cấp.

Điểm tiến bộ không chỉ là chấm dứt cách thu quỹ tập trung mà là xác lập rõ hơn quyền quyết định của mỗi gia đình. Một mức đóng góp được đa số thông qua không thể mặc nhiên áp dụng cho tất cả. Thay vì phải đáp ứng khoản tiền do người khác thống nhất, phụ huynh được cân nhắc điều kiện kinh tế và khả năng tham gia của mình.

Ở đây có một giá trị nhân văn dễ bị bỏ qua nếu chỉ nhìn Thông tư 81 như văn bản quản lý tài chính. Chính sách không đặt gia đình khá giả và gia đình khó khăn vào cùng một nghĩa vụ đóng góp. Người có điều kiện có thể hỗ trợ nhiều hơn, nhưng không vì thế mà người khác phải đóng góp tương đương. Tôn trọng khả năng chi trả cũng là tôn trọng hoàn cảnh riêng của mỗi gia đình.

Quan trọng hơn, quy định mới bảo vệ học sinh khỏi những hệ lụy từ quyết định tài chính của cha mẹ. Trẻ em không lựa chọn hoàn cảnh kinh tế và không thể bị đối xử khác biệt vì gia đình không tham gia hỗ trợ. Thông tư xác định việc hỗ trợ hay không hỗ trợ không được ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của học sinh, phụ huynh hoặc trở thành căn cứ phân biệt đối xử.

Đó phải là nguyên tắc hiện diện trong từng lớp học. Một học sinh có cha mẹ đóng góp nhiều không thể được ưu tiên hơn; em có gia đình không đủ điều kiện cũng không thể bị đặt ra ngoài hoạt động chung. Trường học dạy trẻ về bình đẳng và tôn trọng nên chính cách ứng xử của người lớn phải thể hiện những giá trị ấy.

Tuy nhiên, cấm Ban đại diện giữ tiền chưa đồng nghĩa với xóa bỏ nguy cơ lạm thu. Nếu khoản đóng góp chỉ được đổi tên, chia nhỏ theo hoạt động hoặc chuyển sang thanh toán trực tiếp nhưng vẫn áp mức chung, áp lực đối với phụ huynh vẫn tồn tại. Trao đổi với báo chí, PGS.TS Phạm Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý, khoa học và công nghệ giáo dục, Đại học Bách khoa Hà Nội, từng cảnh báo nguy cơ đổi tên quỹ nhưng duy trì cách thu cũ, chia đều mức đóng góp.

Cảnh báo ấy đặt ra phép thử đối với việc thực thi chính sách. Không thể gọi một khoản tiền là tự nguyện nếu phụ huynh bị điểm tên trong nhóm lớp, bị so sánh mức hỗ trợ hoặc phải giải thích vì sao không tham gia. Hiệu quả của Thông tư 81 vì vậy không chỉ đo bằng số lớp ngừng lập quỹ mà còn ở việc phụ huynh có thực sự được quyền từ chối.

Dẫu vậy, không nên đánh đồng mọi hỗ trợ với lạm thu. Nhiều gia đình muốn góp tiền, công sức, kiến thức để tổ chức hoạt động bổ ích cho trẻ. Thông tư 81 không phủ nhận sự đồng hành ấy mà định hướng hỗ trợ theo hoạt động cụ thể, minh bạch hơn. Khi nguồn lực không đủ, Ban đại diện phải điều chỉnh quy mô hoạt động thay vì yêu cầu các gia đình đóng thêm.

PGS.TS, luật sư Bùi Kim Hiếu, Trưởng khoa Khoa học xã hội và Ngôn ngữ quốc tế, Trường Đại học Gia Định, từng nhấn mạnh việc xác lập giới hạn hoạt động của Ban đại diện nhằm hạn chế lạm thu, đưa tổ chức này trở về chức năng phối hợp giáo dục. Đây cũng là hướng thay đổi cần được chú trọng: Ban đại diện phải đại diện tiếng nói phụ huynh, quan tâm những gia đình khó khăn, cùng giáo viên giải quyết vấn đề của học sinh, thay vì chủ yếu lập quỹ, thu tiền và quyết toán.

Nhưng để điều đó thành hiện thực, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên phụ huynh. Nhà trường phải công khai khoản chi thuộc trách nhiệm của mình, phân biệt hỗ trợ hoạt động Ban đại diện với tài trợ cho cơ sở giáo dục theo quy định riêng. Nhu cầu thiết yếu về cơ sở vật chất, trang thiết bị, chuyên môn phải được giải quyết từ nguồn kinh phí hợp pháp, không thể mặc nhiên chuyển thành nghĩa vụ của gia đình.

Cơ quan quản lý cũng cần bảo đảm nguồn lực cho trường học, kiểm tra những khoản vận động thiếu minh bạch và thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh bảo vệ người lên tiếng. Nếu chỉ cấm thu tiền mà không xử lý những thiếu hụt chính đáng về kinh phí, cách vận động không phù hợp có thể tái xuất dưới tên gọi khác.

Thông tư 81 không chỉ nhằm ngăn một khoản tiền được thu sai, mà còn hướng tới quan hệ lành mạnh hơn giữa gia đình và nhà trường. Khi phụ huynh có quyền nói không mà không lo con chịu thiệt thòi, khi học sinh được đối xử công bằng và Ban đại diện thực sự là cầu nối giáo dục, sự đóng góp mới trở về đúng ý nghĩa: Một lựa chọn xuất phát từ thiện chí, không phải nghĩa vụ không tên.