Dược thiện mùa thu giúp cải thiện huyết áp

Kiểm soát huyết áp không chỉ dùng thuốc mà còn liên quan đến chế độ ăn, lượng muối, cân nặng và lối sống. Theo Y học cổ truyền (YHCT), ăn uống có vai trò quan trọng trong điều dưỡng cơ thể, chú trọng lựa chọn thực phẩm phù hợp với thể trạng và phối hợp nguyên liệu thành những món ăn có tác dụng dưỡng sinh, tốt cho người tăng huyết áp.

Hướng dẫn về chế độ ăn cho người trưởng thành tăng huyết áp của Bộ Y tế khuyến nghị giảm natri, tăng thực phẩm giàu kali, chất xơ; ưu tiên rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và hạn chế thực phẩm chế biến nhiều muối. Đây cũng là những nguyên tắc có nhiều điểm tương đồng với chế độ ăn DASH đã được nghiên cứu về kiểm soát huyết áp.

Mùa thu có nhiều thực phẩm thích hợp để xây dựng những món ăn thanh đạm, giàu kali, chất xơ... tốt cho huyết áp.

1. Món ăn từ khoai lang tốt cho người tăng huyết áp

Trong YHCT, khoai lang (cam thự, phiên thự) có vị ngọt, tính bình; một số tài liệu ghi nhận tác dụng bổ trung, ích khí, kiện tỳ, dưỡng âm. Bản thảo cương mục ghi nhận khoai lang có tác dụng bổ hư, ích khí lực, kiện tỳ vị. Tài liệu Trung dược đại từ điển cũng ghi khoai lang vị cam, tính bình, có tác dụng ích khí kiện tỳ, dưỡng âm bổ thận và chủ yếu dùng với vai trò thực phẩm.

Về dinh dưỡng hiện đại, khoai lang cung cấp kali, chất xơ và beta-carotene. Kali tham gia cân bằng natri và điều hòa hoạt động của cơ trơn mạch máu. Một số nghiên cứu về khoai lang tím giàu anthocyanin cũng ghi nhận xu hướng giảm huyết áp tâm thu, dù bằng chứng còn hạn chế và chưa thể xem khoai lang như một phương pháp điều trị tăng huyết áp.

Một số loại thực phẩm có thể chế biến món ăn tốt cho người tăng huyết áp.

Món ăn – bài thuốc: Có thể dùng cháo khoai lang gồm khoai lang 100g, gạo tẻ 100 - 150g, nấu thành cháo, dùng trong bữa sáng hoặc bữa phụ. Cách chế biến này được tài liệu của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Trung Quốc giới thiệu như một món ăn dưỡng sinh; khoai lang được phối hợp với gạo để kiện tỳ, hòa huyết.

Với người tăng huyết áp, nên ăn khoai lang luộc, hấp hoặc nấu cháo; hạn chế thêm đường, bơ, siro hoặc nhiều muối.

2. Món ăn từ bí đỏ

Bí đỏ (nam qua) là thực phẩm mùa thu dễ chế biến. Theo tài liệu YHCT, bí đỏ có vị ngọt, tính bình, quy vào kinh phế, tỳ, vị; thường được đề cập với tác dụng bổ trung ích khí. Một số tài liệu cổ và giáo trình dược thiện sử dụng bí đỏ dưới dạng hấp, nấu canh hoặc hầm.

Bí đỏ cung cấp carotenoid, chất xơ và nhiều vi chất. Khi dùng trong chế độ ăn cho người tăng huyết áp, giá trị của bí đỏ nằm chủ yếu ở việc thay thế những món giàu năng lượng, nhiều muối hoặc thực phẩm chế biến sẵn.

Món ăn – bài thuốc: Có thể chế biến cháo bí đỏ với bí đỏ 100–150g, gạo tẻ và một lượng nhỏ thịt nạc hoặc đậu; nấu mềm thành cháo, nêm nhạt. Cách này phù hợp với nguyên tắc YHCT lấy thực phẩm làm phương tiện điều dưỡng tỳ vị, đồng thời phù hợp với nguyên tắc ăn giảm muối của người tăng huyết áp.

Bí đỏ cũng có thể hấp hoặc nấu canh với các loại rau củ. Người có thể tạng thiên về đàm thấp, đầy bụng, ăn uống khó tiêu không nên lạm dụng các món bí đỏ quá ngọt hoặc ăn lượng lớn trong một lần.

3. Món ăn từ các loại đậu

Trong YHCT, nhóm đậu có nhiều loại với tính vị và tác dụng khác nhau.

Đậu đen có vị ngọt, tính bình, thường được quy vào can, thận; có tác dụng bổ thận, lợi thủy, giải độc theo lý luận YHCT. Thực vật liệu pháp ghi nhận đậu đen vị cam, tính bình và giới thiệu một số cách phối hợp đậu đen trong món ăn, trong đó có cháo hoặc món hầm.

Xích tiểu đậu (đậu đỏ dùng làm thuốc) có vị ngọt, chua, tính bình, có tác dụng lợi thủy, tiêu phù, giải độc theo các tài liệu bản thảo cổ. Cần phân biệt xích tiểu đậu dùng trong YHCT với một số loại đậu đỏ thực phẩm có hình dạng tương tự. Xích tiểu đậu có vị cam toan, tính bình và thường được nấu cháo hoặc phối hợp với cá để hỗ trợ lợi thủy.

Về dinh dưỡng hiện đại, đậu cung cấp protein thực vật, chất xơ, kali và magiê. Một phân tích dữ liệu dinh dưỡng cho thấy người thường xuyên ăn đậu có khẩu phần chất xơ, kali và magiê cao hơn, đồng thời có huyết áp tâm thu thấp hơn so với nhóm không ăn đậu. Nghiên cứu can thiệp cũng cho thấy chế độ DASH tăng cường các loại đậu có thể cải thiện huyết áp tâm thu.

Món ăn – bài thuốc: Có thể nấu cháo xích tiểu đậu với gạo tẻ; hoặc dùng cháo đậu đen trong những ngày thời tiết se lạnh. Khi chế biến cho người tăng huyết áp, không nên cho nhiều muối, thịt mỡ hay thực phẩm chế biến sẵn.

4. Món ăn từ yến mạch

Yến mạch tuy không phải vị thuốc kinh điển thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền Việt Nam, nhưng đã được sử dụng trong thực dưỡng và dược thiện hiện đại. Yến mạch vị ngọt, tính bình; các tài liệu YHCT hiện đại thường quy yến mạch vào tỳ, vị và can, với tác dụng ích can hòa vị, hỗ trợ tiêu hóa.

Dưới góc nhìn dinh dưỡng hiện đại, yến mạch đặc biệt giàu beta-glucan – một loại chất xơ hòa tan. Tổng quan và phân tích gộp 21 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1.569 người cho thấy ăn yến mạch làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu, trung bình khoảng 2,82 mmHg; tác động rõ hơn ở một số nhóm người có tăng huyết áp.

Món ăn – bài thuốc: Đơn giản nhất là cháo yến mạch gồm yến mạch 25 - 40g nấu với nước hoặc sữa không đường; có thể phối hợp thêm bí đỏ, một ít hạt hoặc quả mọng nhưng không nên thêm nhiều đường. Bộ Y tế cũng đưa yến mạch vào thực đơn mẫu dành cho người tăng huyết áp, chẳng hạn yến mạch được sử dụng cùng gạo trong bữa ăn.