Đường Vàng của Israel đang làm thay đổi cục diện miền Nam Liban như thế nào?

Xe quân sự Israel được triển khai gần biên giới với Liban ngày 13/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

“Đường Vàng” và thực tế trên thực địa

Tháng 6 vừa qua, Liban và Israel đã ký thỏa thuận khung với mục tiêu tạo điều kiện để Israel rút quân từng bước khỏi lãnh thổ Liban. Tuy nhiên, Israel vẫn duy trì hiện diện quân sự tại những khu vực rộng lớn ở miền Nam nước này. Nhà cửa và cơ sở hạ tầng tại hàng chục ngôi làng tiếp tục bị phá hủy.

Trước đó, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz tuyên bố quân đội nước này sẽ không rút khỏi Liban, làm dấy lên khả năng tình trạng chiếm đóng kéo dài, tương tự giai đoạn Israel kiểm soát miền Nam Liban trong 22 năm trước đây.

Căng thẳng leo thang trở lại ngày 2/3, khi Hezbollah lần đầu tiên sau hơn một năm phóng rocket vào Israel. Lực lượng này cho biết hành động nhằm đáp trả những vi phạm của Israel đối với thỏa thuận ngừng bắn tháng 11/2024 và vụ ám sát Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei hai ngày trước đó. Các cuộc tấn công của Israel và việc quân đội nước này tái tiến vào miền Nam Liban sau đó đã khiến hơn 1,2 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.

Dưới vai trò trung gian của Mỹ, Chính phủ Liban đã tiến hành đàm phán trực tiếp với Israel, bất chấp sự phản đối của Hezbollah. Thỏa thuận khung đạt được sau đó đề cập việc thiết lập các “khu vực thí điểm”, nơi Israel rút quân và được thay thế bằng Lực lượng vũ trang Liban, với nhiệm vụ giải giáp các lực lượng Hezbollah tại chỗ.

Tuy nhiên, Israel hiện vẫn kiểm soát một dải lãnh thổ ăn sâu tới 10 km vào miền Nam Liban. Phía sau “đường Vàng”, quân đội Israel tiếp tục phá hủy nhà cửa. Đây cũng là thuật ngữ Israel sử dụng để chỉ những khu vực do nước này kiểm soát tại Dải Gaza.

Ông Mohamad Bazzi, nhà phân tích chính trị tại New York, nhận định mục tiêu của Israel là khiến hàng chục ngôi làng và thị trấn ở tuyến đầu không còn người sinh sống, đồng thời phá hủy các điều kiện cần thiết để cư dân trở về. Khoảng 50 ngôi làng, trong đó có Khiam và Bint Jbeil, đã bị phá hủy.

Ông Ahmad Baydoun, kiến trúc sư người Liban và nhà nghiên cứu nguồn tin mở tại Hà Lan, cho rằng đường Vàng đang được duy trì như một “ranh giới cứng” - cả về sự hiện diện của binh sĩ lẫn hoạt động phá hủy các ngôi làng. Theo ông, thực tế này đặt ra câu hỏi về phạm vi thực thi lệnh ngừng bắn.

Những đường ranh giới mới và bài toán kiểm soát

Khói bốc lên sau một cuộc không kích của Israel tại Bnaafoul, Liban. Ảnh: THX/TTXVN

Đường Vàng không phải là đường ranh giới quân sự duy nhất tại Liban. Đường ranh giới Xanh được thiết lập năm 2000, sau khi Israel rút quân khỏi miền Nam Liban. Gần đây, tại Israel xuất hiện thảo luận về khả năng thiết lập “Đường ranh giới Xám”, có thể kéo sâu khoảng 4 km vào lãnh thổ Liban. Khu vực phía sau đường ranh giới dự kiến sẽ không có cư dân sinh sống và đóng vai trò vùng đệm. Người dân Liban sẽ không được phép xây dựng lại nhà cửa tại đây.

Theo ông Bazzi, việc sử dụng nhiều khái niệm đường ranh giới khác nhau có thể khiến tình hình trên thực địa trở nên khó xác định, trong khi thực trạng người dân bị đẩy khỏi nơi cư trú và nhiều khu vực bị phá hủy vẫn chưa được giải quyết. Ông cho rằng điều quan trọng không chỉ nằm ở tên gọi hay vị trí của từng đường ranh giới, mà còn ở những thay đổi đối với việc sử dụng đất đai và khả năng trở về của người dân.

Những diễn biến này cho thấy các đường ranh giới quân sự không đơn thuần là công cụ phân định phạm vi hiện diện của lực lượng vũ trang. Khi gắn với các hạn chế đối với hoạt động dân sự và quá trình tái thiết, chúng còn có thể tác động lâu dài đến cơ cấu dân cư, sinh kế và khả năng khôi phục đời sống tại các khu vực bị ảnh hưởng.

Ngay cả tại những khu vực do Israel kiểm soát, một số ngôi làng vẫn có cư dân sinh sống. Tuy nhiên, ông Baydoun cho biết việc được phép ở lại không đồng nghĩa với khả năng tự do tiếp cận đất đai và các dịch vụ thiết yếu. Tại một số địa phương, người dân gặp trở ngại khi tiếp cận đồng ruộng, các quan chức địa phương cũng có nguy cơ bị bắt giữ hoặc thẩm vấn.

Theo ông Baydoun, mô hình kiểm soát này khiến người dân có thể tiếp tục sống trên đất của mình nhưng không được tự do sử dụng đất đai. Việc đi lại và canh tác phụ thuộc vào các trạm kiểm soát, sự phối hợp với lực lượng tuần tra và những điều kiện có thể thay đổi.

Nguy cơ di dời kéo dài

Xe quân sự Israel di chuyển dọc biên giới với Liban ngày 27/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Các nhà phân tích cho rằng tình trạng kiểm soát quân sự tại miền Nam Liban có thể kéo dài trong thời gian tới. Chính phủ Liban đã cam kết dựng nhà lắp ghép tại một số khu vực nhằm hỗ trợ người dân, song việc khôi phục các dịch vụ công như cấp nước, cung cấp điện và xử lý nước thải sẽ gặp nhiều khó khăn tại những nơi cơ sở hạ tầng bị hư hại nghiêm trọng hoặc phá hủy trên diện rộng.

Ngay cả trong trường hợp Israel rút quân, việc khôi phục đời sống tại khu vực biên giới vẫn là bài toán phức tạp. Nhiều nơi từng có nhà cửa và đất nông nghiệp giờ chỉ còn những công trình đổ nát, đất đá và tro bụi. Việc trở về vì thế không chỉ phụ thuộc vào điều kiện an ninh mà còn đòi hỏi nguồn lực đáng kể để tái thiết nhà ở, khôi phục sinh kế và các dịch vụ thiết yếu.

Ông Hasan Bazzi nhận định một số thị trấn có thể được khôi phục nếu được đầu tư đáng kể. Tuy nhiên, đối với khoảng 50 thị trấn và ngôi làng ở tuyến đầu, ông cho rằng khả năng người dân trở về trong ngắn hạn hoặc trung hạn là rất hạn chế.

Đối với hàng chục nghìn người phải rời bỏ nhà cửa, tình trạng này đồng nghĩa với việc tiếp tục cuộc sống ở nơi khác trong khi tương lai của quê hương vẫn chưa rõ ràng. Những thiệt hại về nhà ở, cơ sở hạ tầng và đất canh tác không chỉ gây khó khăn trước mắt mà còn có thể kéo dài quá trình phục hồi của cả khu vực.

Thực trạng miền Nam Liban cho thấy thách thức sau ngừng bắn không chỉ là chấm dứt giao tranh hay xác định phạm vi rút quân. Khả năng người dân trở về, khôi phục nhà cửa và tiếp tục sinh kế cũng là những yếu tố quyết định tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào. Nếu các vấn đề này chưa được giải quyết, những đường ranh giới quân sự có thể tiếp tục tác động lâu dài đến đời sống dân cư và tương lai khu vực.